Büdcə xərclərinin artırılmasına ehtiyac var»Professor Saleh Məmmədovun fikrincə, hökumət idxalı əvəzləyəcək yerli istehsal yaratmaq barədə düşünməlidir
Hökumət rəsmiləri böhranın Azərbaycana elə də təsir etmədiyini və böhrana qarşı .rılan siyasətin uğur gətirdiyini vurğulayırlar. Bu deyilənlər nə qədər gerçəkdir? . PRESS-in əməkdaşı müstəqil Azərbaycanın ilk maliyyə naziri, professor Saleh Məmmədovla bu barədə söhbətləşib.
- Saleh müəllim, böhrana qarşı mübarizə tədbirlərini necə dəyərləndirirsiniz?
- Əslində böhran ixracatının əsasını yanacaq-energetika məhsulları təşkil edən ölkələrdə daha qabarıq üzə çıxmalı idi və çıxdı da. Çünki bu ölkələrin əsas gəlir mənbəyi yanacaq-energetika məhsulları idi. Əsas böhran da maliyyə bazarından və yanacaq-energetika bazarından başladı. Neftin qiyməti birdən birə 3 dəfədən çox aşağı düşdü və o qədər də gəlir mənbəyi azaldı. Meksika, Venesuela, Ərəb Əmirlikləri, Səudiyyə Ərəbistanı çox ciddi təsirlərə məruz qaldılar və çox geriləmələr oldu. Elə Rusiyanın, özünü götürək, əsasən yanacaq-energetika məhsulları ixracı ilə məşğul idi. Rusiyada da həddindən çox ciddi vəziyyət yaranmışdı.
- Amma Azərbaycanda vəziyyətin pisləşməsi elə də hiss edilmədi…
- Azərbaycanı bu istiqamətdə xilas edən iki amil oldu. Birincisi, hökumət panikaya düşmədi. Panikaya düşməməsinin səbəbi hökumətin düzgün siyasət yeritməsi oldu. Məncə, iqtisadiyyatda baş verən böhran birincisi insanların şüuru ilə bağldır. Adi bir misal gətirim. Məsələn, 1997-ci ildə baş verən Asiya iqtisadi böhranı ilə bağlı Amerikada çox ciddi bir böhran əmələ gəlmişdi. Nahara qədər qiymətli kağızlar bazarında indekslər iki dəfə düşmüşdü. Klinton ölkəni bu böhrandan bir çıxışla xilas etdi. O dedi ki, böhran bizə heç nə edə bilməz, çünki Amerika hökumətinin nəinki ABŞ-da, hətta bütün dünyada böhranın qarşısını almağa böyük ehtiyatları var. Bu, doğrudan da belə idi, o vaxt Amerikanın büdcəsi profisitlə yerinə yetirilirdi. Borcları azalmışdı, ixracat çoxalmışdı, imkanlar çox böyük idi. Bu çıxış nahardan sonra maliyyə bazarlarındakı gərginliyi yatırdı və sabitlik yaratdı. Maliyyə panikası bütün dünyada çox ciddi öyrənilən elm sahəsidir. Ona böyük yer verilir.
Başqa bir misal gətirim. İndiki böhranda proseslər başlayan kimi Ukraynanın milli bankı qərar verdi ki, depozitləri verə bilmirik, böhran başalyıb. Hətta qərar da qəbul etdi ki, depozitlərin vaxtından əvvəl verilməsi dayandırılsın. Ertəsi gün camaat bankların qarşısına tökülərək, pullarını çıxartdı. Bir-iki ay ərzində 100 milyrad qrivnaya yaxın pul çıxardılar. Bununla da maliyyə bazarı çökdü və banklarda pul qalmadı, kreditləşdirmə və iqtisadiyyat dayandı, ÜDM-də 30 faiz azalma qeydə alındı. Azərbaycanda bu istiqamətdə çox düzgün siyasət yeridildi. Xalqı vəziyyətin ağır olması barədə xəbərlərlə panikaya salmadılar.
- O vaxt kuluarlarda iki bankın ağır vəziyyətdə olması barədə söhbətlər gəzirdi. Amma Milli Bank bu barədə heç vaxt məlumat yaymadı.
- Hə, o barədə də danışarıq. Ölkənin ehtiyatları var. İkinci səbəb əvvəlcədən götürülmüş düzgün siyasət idi. Azərbaycanda maliyyə ehtiyatları toparlandı. Bunlar hamısı saxlandı və dağıdılmadı. Neft Fondunda və qızıl-valyuta ehtiyatlarında yığıldı. İndi 20 milyarda qədər rezerv var. Təsəvvür edin ki, 20 milyrada qədər ehtiyatı olan ölkə bu səviyyəli üç böhrandan çıxa bilər.
- Necə çıxa bilər?
- Siz iki bankdan danışırsınız, hətta iki bank yox, bütün banklar batsa idi bu, problem olmazdı. Bizim bankların ümumi kreditləşməsi 6 milyard dollardır. Amma o biri tərəfdə 18 milyard dollar rezervlərimiz var. Əgər əhali bütün banklardan rezervlərini götürsə idi, dövlət əlindəki pulu həmin banklara yerləşdirməklə kreditləşdirməni bərpa edə bilərdi. Amerikada yalnız 800 milyrad dollar iqtisadityyatın stmullaşdırmasına yönəldilib. Bizdə hökumət də, camaat da başa düşdü ki, bu rezervlərlə Azərbaycanda ciddi böhran ola bilməz. Bu iki səbəbdən Azərbaycan böhranı rahatlıqla atlada bildi.
- Başqa bir səbəb kimi bizdə qiymətli kağızlar bazarının yetərincə inkişafı olmamasını da göstərirlər. Yəni paket sərmayələrin bura girməməsi bizim xeyrimizə işləyib…
- Bu gün Azərbaycanada həm qiymətli kağızlar bazarı, həm də bank, maliyyə-kredit, pul bazarı məhduddur. Ona görə də böhran belə ciddi təsir edə bilməzdi. Bizim qiymətli kağızlar bazarının ümumi həcmi heç 1 milyard dollar da deyil. Yəni bütün bunların hamısının indeksi də düşsəydi belə, dövlət 1 milyard dollar qoyub bütün aksiyaları ala bilərdi.
Sizə misallar gətirim. İnkişaf etmiş bazarlarda, hətta keçmiş SSRİ ölkələrində - Ukraynada, Qazaxıstanda, Rusiyada böhranın belə ciddi təsir etməsinin əsas səbəbi onlarda bankların həcmlərinin ÜDM səviyyəsində olması ilə bağlıdır. Özünüz düşünün, ABŞ-ın ÜDM-i 14 trilyon dollardır, elə o qədər də bank aktivləri var, rezervləri də çox azdır. Lap ən stabil ölkəni - Çini götürək, Çinin ümumi daxili məhsulu 7-8 trilyon dollardır, bir o qədər də bank aktivləri var. Çin dünya üzrə ən böyük valyuta rezervləri olan ölkə sayılır, 2 trilyon dollar rezervi var. Yəni banklarının hamısı batsa, qarşısını almağa vəsaiti olmayacaq. Amerika da 1-2 trilyonluq rezervlə 14 trilyon iflasın qarşısını ala bilməz. Batacaq. Amma Azərbaycanda həmin sistem hələ ki, oturuşmayıb. Bank aktivləri çox azdır, hardasa 9 milyard dollara bərabərdir. ÜDM isə 50 milyarda qədər yüksəlib.
Bu, bir tərəfdən mənfi amildir, banklar iqtisadiyyatın inkişafı üçün lazım olan təsiri göstərə bilmir. Təsəvvür edin, əhalinin əlində, boxçalarında olan pullar saxlanılır və dövriyyəyə cəlb edilmir, valyuta ehtiyatları Azərbaycanın pul dövriyyəsindən çıxarılır. Əgər onlar banklara yığılsa idi və iş bazarına yönəlsə idi, Azərbaycanda artım illik 4 faizə yox, 20-50 faizə qalxardı.
- Yəni adambaşına düşən ÜDM göstəricisi yüksələrdi?
- İnkişaf çox yüksək olardı. Bu, bir tərəfdən mənfi təsirdir, amma o biri tərəfdən ölkə iqtisadiyyatını sabit saxlamaq üçün müsbət amildir. Əgər bütün banklardakı 7-8 milyard manat batası olsa idi, hökumət həmin vəsaitləri geri qaytara bilərdi və inkişaf davam edərdi.
- Bir sual məni həmişə narahat edir, bəlkə də bir az diletant sualıdır. Bank biznesinin kökündə sələm durur, sələm də bütün dinlərdə qadağandır, haram sayılır. Bəlkə, bizdə bank sisteminin inkişaf etməməyi daha çox işimizə yarayır? Bəlkə, bu böhranlar elə bu cür bank sisteminə görə Allah tərəfindən buyrulub? Bəlkə bank xidməti faiz gəlirlərinə yox, xidmət gəlirlərinə əsaslanmalıdır?
- Yox, xidmətə də yönəlsə belə, islam bank sistemi var. Dünyada çox məşhurdur. Şəriətlə yaşayan ölkələrdə, məsələn, Səudiyyə Ərəbistanında, Küveytdə, İranda o bank sistemi tətbiq eidilir. Onlarda keridtlər sələmlə deyil, ortaqlıqlarda iştirak yolu ilə verilir. Beynəlxalq aləmdə, Amerikada və Avropada bu sahədə də ciddi işlər görülür, tədqiqatlar .rılır. Yəni bank sistemini mütləq inkişaf etdirmək lazımdır, h.ı yolla olursa, olsun. Hazırda hətta ABŞ və Avropada bir sıra islam bankaları fəaliyyət göstərir, özü də yüksək müvəffəqiyyətlə.
Bank sistemi nədir? Azərbaycanın 50 milyrad dollarlıq ümumi daxili məhsulu var və bunların hamısı dövriyyədən gəlib keçir. Amma bu var ki, pullar ayrılır və evlərdə boxçalara yığılır. Banklara etibar etmirlər və banklara yığılmır. Banklar daha yaxşı xidmət məhsullar təklif etmirlər. Böyük miqdarda valyuta ehtiyatları xarici banklarda saxlanır, onlar da daxili dövriyyədən çıxarılır.
- Həm də qlobal böhran şəraində risk qarşısında qalırlar?
- Qlobal böhran şəraitində risklərin qarşısını almaq üçün belə tədbirlərə ehtiyac var. Amma bu qədər yox. Azərbaycanda ümumi daxili məhsulun (ÜDM) cəmi 15-16 faizi banklar vasitəsi ilə mobilizə edilir. Amma əksər ölkələrdə bu, ÜDM səviyyəsindədir. Elə ölkələr var ki, məsələn İsveçrədə bank aktivləri ÜDM-dən iki dəfə çoxdur. Rusiyada və keçmiş sosialist ölkələrində həmin səviyyəyə çatmayıb, 50-60% səviyyəsindədir.
Pulun bir xarakteri var, əgər pul dövriyyədədirsə, o yaşayır, təsir edə bilir. Əgər pul dövriyyədən çıxarılırsa, boxçalarda saxlanırsa, evlərdə sandıqlarda saxlanırsa, yaşamır. İqtisadliyyata heç bir təsir göstərə bilmir.
Özünüz təsəvvür edin, indi Azərbaycanda nə qədər həyata keçiriləsi layihələr var, işləmək istəyən insanlar var, amma buna vəsait çatışmır. Həm də hamı öz vəsaiti hesabına və ya dövlət vəsaitləri hesabına iş görə bilməz. Əksər ölkələrdə sərmayələrin 60-70 faizi kreditlər hesabına həyata keçirilir.
- Bizim ÜDM-də bir qədər şişirtmə var, yəni ümumi milli məhsul (ÜMM) deyil. ÜDM-də «BP»nin, «Statoil»in payı çoxdur. Onları Azərbaycana aid məhsul saymaq çətin məsələdir. Yəqin ki, Azərbaycan əhalisi ÜMM-ə uyğun bank fəallığına malik ola bilər…
- Yox, ÜDM-in hesablanma qaydası var, beynəlxalq sistemlə hesablanır. BMT-nin təklif etdiyi bir hesab formulu var, ona uyğun hesablanır. Azərbaycan da o üsula keçib. Sovet dövründəki kimi deyil, o vaxt məcmu ictimai məhsul hesablanırdı. Ona görə də, bizim ÜDM bank sistemi ilə cəlb oluna bilər.
Bu gün Azərbaycanın xaricdə saxalanan rezervləri 18-20 milyrad dollardır. Onların hamısı da olmasa, heç olmasa yarısı ölkəyə gətirilməlidir. Ölkə banklarında saxlanıla bilər və sərmayələrə yönəldilə bilər. O pullar gələn kimi dərhal faizlərin səviyyəsi düşəcək, dərhal istehsal artmalıdır. Hətta bir sıra yaxın ölkələrin valyuta ehtiyatlarını da Azərbaycan banklarında saxlanılması barədə danışıqlar .rmaq olar.
Bank dərəcələrin 1 faiz azalmasının istehsalı və əhalinin gəlirlərinin nə qədər artırması barədə dəqiq hesablamalar var.
- İndi bizdə kreditlər 17-18 faizdən yuxarı dərəcələrlə verilir. Bu, indiki bazar üçün bir az şişirtmə kimi görünür. Burada banklar arasında bir sövdələşmə varmı? Və ya ölkənin maliyyə rəhbərliyi bilərəkdən bunu etmir ki?..
- Zənn etmirəm. Əksinə Azərbaycanın maliyyə rəhbərliyi, Milli Bank maraqlıdır ki, bu faizlər aşağı salınsın. Məsələn, keçmiş SSRİ dağılanda bizdə böyük böhran yaşandı, inflyasiya var idi. Həmin böhran təklif böhranı idi. Yəni məhsul yox idi, amma əhalinin əlində pullar var idi və qiymətlər artırdı, inflyasiya böhranı idi. İndiki böhran tələb böhranıdır. İnsanların əlində pul yoxdur, ya da azdır və xərcləmək istəmirlər, buna uyğun olaraq da tələbat yoxdur. Bu tələbatı artırmaq üçün gərək başqa tədbirlərə əl atasan. Bu gün problem qiymətin artması ilə deyil, qiymətlərin azalması ilə bağlıdır. Hamı çalışır ki, qiymətlərin aşağı düşməsinin, yəni deflyasiyanın qarışısını alsın. Lazımdır ki, inflyasiya bir balaca stimullaşdırılsın. Bunu stmullaşdırmaq üçün əhalinin əllərində olan, dövriyyəyə gedən pulları artırmalısan ki, tələbat artsın və qiymətlər heç olmasa, normal səviyyədə saxl.ın, ya da artırılsın.
Buna genişləndirici maliyyə siyasəti deyirlər. Ukraynadan və Rusiyadan fərqli olaraq, hökumətin bu gün gördüyü tədbirlər böhrana uyğun olaraq, çox ciddi tədbirlərdir. Milli Bank uçot dərəcəsini 14 faizdən 2 faizə qədər gətirib çıxarıb. Faizlərin aşağı salınması və tələbatın arıtırılması baxımından bu, çox ciddi amildir.
Yaxud büdcənin tərtibinə baxaq. Çox ciddi və investisiya xarakterli bir büdcə tərtib edilib. Bu cür büdcə Azərbaycanın tarixində heç vaxt olmayıb. Mənim özümün maliyyə naziri işlədiyim vaxtlarda da, biz həmişə çalışmışıq ki, investisiya yönümlü büdcə yar.ın və dövlətin toparladığı vəsaitlərin böyük hissəsi istehsal infrastrukturunun artırılmasına yönəldilsin. Bu gün bu, büdcədə nəzərə alınıbdır. Məsələn, 2009-cu il büdcəsinin 50 faizə qədəri yalnız sərmayəyə yönəldilib.
Amma başqa tədbirlər də lazımıdır. Məsələn, kreditləşmə, kommersiya banklarının üzərinə düşən yük, vəsaitlərin cəlb olunub və dövriyyəyə buraxılması çox zəif gedir.
- Amma əhali yüksək dərəcəli, hətta 14-15 faizə çatan depozitlərə alışıb. Bank ona necə desin ki, mən 7-8 faizlə keridt verməliyəm, ona görə də gətir pulunu aşağı faizlə qoy?..
- Burada rəqabət ortamı yaratmaq lazımdır. Əgər əhali pulları qoymursa və bank kredit verə bilmirsə, o zaman hökumət işə qarışmalıdır. Rezervlərimizin bir hissəsini öz banklarımıza yerlşədirməlidir və deməlidir ki, faizləri aşağı sal. İpoteka kreditləri kimi. Dövlət ipoteka krelditləri üzrə faizləri aşağı sala bildi, çünki öz resursları ilə verir. Dünyanın əksər ölkələrində belədir, uzun müddətli kreditlərin mənbəyi həmişə yalnız dövlət vəsaitləri olur. Hökumət öz əmanətlərini öz banklarında yerləşdirməlidir ki, faizlər aşağı düşsün. Təbii ki, kerdit faizləri düşəndə, depozit faizləri də düşəcək.
Tələbatın artırılması üçün bunu etmək lazımdır. Vəsaitlər banklara daxil olandan sonra bankların kredit vermək imkanı yaranacaq, təbii ki, faizlər də düşəcək. Burada da tələblə təklif arasında bir nisbət əmələ gəlməlidir. Azərbaycanın hazırda rezervləri 18 milyard dollara yaxındır. Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) tövsiyyələrinə görə, ölkənin valyuta rezevləri üç ayın idxalını qarşılayacaq səviyyədə olsa, yetərlidir. Azərbaycanda üç aylıq idxal isə 2 milyard dolları keçmir. Yəni normativlə, 2 milyard dollar valyuta ehtiyatı Azərbaycanın valyuta tənzimlənməsini tam təmin etməyə imkan verir. Bizdə isə 18 milyard valyuta ehtiyatı var. Milli Bankın özünün rezervləri 6 milyard dollara yaxındır. Bu resursları xarici banklardan gətirib, ipoteka kreditləri kimi 7 faizdən yüksək olmayan dərəcə ilə yalnız investisiyalar üçün yönəltmək olar. Yəni avtomobil alınmasına, istehlaka yönəltmək olmaz.
Genişləndirici maliyyə tədbirləri sırasında təkrar maliyyələşdirmə dərəcəsinin aşağı düşməsi, kommersiya banklarının kreditlərinin faiz dərəcələrinin aşağı düşməsi, Milli Banka daxil edilən rezervlərin dərəcəsinin azalmasını, büdcə kəsirlərinin artırılmasını, vergilərin dərəcələrinin azaldılmasını və s. göstərmək olar.
Milli Bank bankların yığdığı əmanətlərin bir qismini rezerv halında saxlayır. Bu, dövriyyədəki pulları məhdudlaşdırmaq məqsədi daşıyır. Amma dövriyyədəki pulları artırmaq üçün rezervlərin faizini azaldır. Burada banklara qızılla əmanət yerləşdirməyə icazə verilməsi, mərkəzi bankdakı rezervlərin qızılla yerləşdirilməsi yaxşı olardı.
- Keçən il bankların kredit çantası bu üsulla hardasa 400 milyon manat artırıldı.
- İndi belə bir istiqamət var. Bu iş gedir. Lazımdır ki, insfrastruktur layihələrinə, istehsal obyektlərinə büdcədən gedən vəsaitlər artırılsın. 1929-32-ci illərdəki böhranda Birləşmiş Ştatlar bu istiqamətdə ciddi bir addım atmışdı. Ruzvelt hakimiyyətə gələn kimi ictimai işlərə, infrastruktur işlərinə işsizlərin cəlb edilməsi ilə bağlı sərəncam imzalamışdı. O vaxt iki administrasiya yaratmışdı. Bunlar ictimai işlər və mülki işlər üzrə administrasiyalar idi. Onlar fəhlələri infrastruktur layihələrinə cəlb edirdilər, həmçinin bu layihələr üçün iri məbləğdə pullar xərcləyirdilər. Bu minvalla 4 milyon adam işə cəlb etmişdilər və çox böyük tikintilər həyata keçirmişdilər.
İndi Azərbaycanda körpülərin, yaşayış binalarının, iri istehsal obyektlərinin büdcə hesabına tikintisi gerçəkləşdirilir. Bunlara büdcədən böyük vəsaitlər gedir, amma rezervlərin ölkəyə gətirilməsi hesabına da layihələrin sayını geniş miqyasada artırmaq olar.
Düşünün, bu vasitə ABŞ-da 4 milyon iş yerinin və böyük canlanma yaranmasına səbəb olub.
- Obama da bu yaxınlarda oxşar sərəncama qol çəkib.
- Obama da bu işləri görür. Avstraliyada vəziyyəti yaxşı olmayan ailələrə dövlət birbaşa yardım elədi və 700 dollar verdi. Bu da tələbatın artırılmasına imkan yaratdı.
Azərbaycan artıq böhrandan çıxıb, amma bu istiqamədə işləri davam etdirməklə böyük artım göstəriciləri əldə etmək olar. Dünya üzrə böhran artıq bitmək üzrədir.
Adətən iqtisadiyyatda bir yüksəliş başlayır, hamı eyni məhsuldan istehsal edir. Müəyyən müddət keçir və kortəbii şəkildə o məhsullar bir artıqlığa səbəb olur. Ondan sonra tələb azalır və istehsalda tənəzzül başlayır. Bundan sonra durğunluq gəlir. Durğunluqdan sonra isə canlanma başlayır.
Keçən ilin avqust ayından başlayan böhranın vəziyyəti onu göstərir ki, artıq durğunluq prosesini də keçdik, artıq canlanma prosesi başlayır. Artıq üç aydır ki, (aprel, may və iyun aylarında) maliyyə indekslərində davamlı artım prosesi gedir. Neftin qiymətində artıq iki aydır ki, yüksəlmə gedir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun və BMT-nin hesabatlarında bildirilir ki, anbarlardakı mal-material rezervləri artıq bitib. İndi canlanma başlayır.
Azərbaycanda da bu proses hamar keçib. Yavaş-yavaş canlanma gedir, amma elə etmək lazımdır ki, bu canlanma 4 faizli yox, daha yüksək artım əldə etməyə imkan versin. Böhran olmasına baxmayaraq, Azərbaycan iqtisadi artım müşahidə edilən 25 faiz ölkənin içərisində yer alır, qalan 75 faiz ölkədə isə geriləmə müşahidə edilib. Postsovet ölkələrinin əksəriyyətində geriləmə müşahidə edilib. Rusiya kimi ölkədə 9 faiz geriləmə olub, Ukraynada azalma 30 faizə çatıb. Baltikyanı ölkələrdə ciddi geriləmə müşahidə edilib.
Qazaxıstanın ən çox islahatalar .rmış bir ölkə olmasına, ciddi uğurlar qazanmasına və ehtiyatlarının çox böyük olmasına baxmayaraq, ciddi geriləmə oldu. Orta Asiya respublikalarında geriləmə müşahidə edildi. Yalnız Azərbaycanda geriləmə qeydə alınmayıb.
- Sizcə, Azərbaycan büdcəsində düzəlişə ehtiyac varmı? Bir vaxt belə bir söhbət başlanmışdı ki, büdcənin xərc hissəsi azaldılsın. Amma hökumət buna getmədi…
- Əksinə indi büdcəni artırmağa ehtiyac var. Hökumətin büdcə siyasəti düzgün qurulub. Xüsusilə də böhran şəraitində böhrandan çıxmağa yönəlik investisiya xarakterli bir büdcə tərtib olundu.
Amma bir az da daha genişləndirmək olardı.
- Məsələn, h.ı istiqamətlərdə?
- Məsələn, büdcə kəsirini artıraraq, ölkənin iqtisadi inkişafına yönəltmək olardı. Regional layihələrə və infrastruktur layihələrinə büdcədən vəsaitləri artırmaq daha doğru olardı. Büdcə faktiki olaraq, çox cüzi bir kəsrlə planlaşdırılıb. Belə şəraitdə genişləndirmə siyasəti yürütmək və büdcə kəsirini nisbətən artırmaq daha doğru olardı.
Büdcə kəsirini pul emissiyası hesabına olsa belə, o vəsaitlər investisiya layihələrinə ödənsə, iqtisadiyyata yalnız müsbət təsir göstərəcək.
Mənə elə gəlir ki, indi həm neftin qiymətinin artması, həm də canlanma prosesinin başlaması ilə əlaqədar olaraq, büdcədə artım nöqteyi-nəzərindən müəyyən dəyişikliklərə ehtiyac olacaq.
Genişləndirici maliyyə siyasətinin bir üsulu da valyuta kurslarında bir balaca dəyişiklik etməkdir. Hazırda Azərbaycanda ağıllı siyasət yürüdülərək, məzənnə sabit saxlanıldı ki, camaat panikaya düşməsin və manat qorunsun. Amma indi canlanma şəraitində məzənnəni bir balaca azaltmaq olar. Çünki bu gün idxal stimullaşdırılır. Amma dövlətlər arasında bu gün tələbat uğurunda, kimin harada öz malını satması uğrunda müharibə gedir. Əgər bu gun bizim ixracatı neftdənkənar məhsullar hesabına artırmağa imkanımız yoxdursa, onda idxalı əvəzləyəcək istehsal yaratmaq barədə düşünməliyik. İdxalın azalması üçünsə, bir stmullaşma vasitəsi kimi manatın məzənnəsini dollara nisbətən azaltmaq olar, çox cüzi və yumşaq şəkildə...
- Amma burada risk də var, məsələn, manat saxlanc vasitəsi olmaqdan çıxıb, istehlak bazarına yönələ bilər. Onun yerini isə dollar tuta bilər.
- Yox, məzənnəni o səviyyədə də buraxmaq olmaz. Amma bu gün manat idxalı stmullaşdırır. İş adamları gedir, dollarla mal alıb gətirir, daha baha manata satır. Bunu qarşısını almaq üçün manatın məzənnəsini çox ehtiyatla və cüzi dəyişmək lazımdır. Bunu çox yüksək etmək olmaz, ildə 1-2 faizdən söhbət gedə bilər. Elə etmək lazımdır ki, bunu iş adamları hiss etsin və idxaldan imtina etsinlər. Amma əhali bunu hiss etməməlidir.
Həm də ixracı təşviq eləmək üçün başqa üsullardan da, məsələn təşviq siyasətindən istifadə etmək lazımdır.
Vergi sahəsində də işlər görmək mümkündür. Tələbat böhranlarından çıxmaq üçün vergilərin azaldılması məsləhətdir. 1980-82-ci illərdə dünya qlobal böhranı Lafern əyrisinin ortaya çıxması ilə yadda qalan oldu. Onun nəzəriyyəsinin əsasında vergi dərəcələrinin azaldılması dururdu. Ona qarşı çıxırdılar ki, vergi dərəcələrinin azaldılması büdcənin gəlirlərinin azaldılması deməkdir. O isə bunun əksinə olduğunu sübut etdi ki, vergi dərəcələrinin azaldılması heç də büdcə gəlirlərinin azaldılması demək deyil, gəlirlər əksinə arta bilər.
Çünki dövlətə gəlməli olan vergilər iş adlamlarında və əhalidə qalır. İş adamları isə onun hesabına yeni vergi obyektləri yaradır və oradan da yeni vergilər daxil olur.
Həm də vergi dərəcələrinin azalması, vergidən yayınma meyllərini azaldacaq. Yəni biri var 50 faiz vergi verəsən, biri də var 10 faiz. 50 faizlik vergidən hamı qaçacaq. Amma 10 faizlik vergi olanda adam deyir ki, niyə başımı ağrıdım, vergi verim, canım qurtarsın.
Elə belə də oldu. 80-ci illərin başlanğıcında baş vermiş böhrandan çıxmaq üçün 2-3 mərhələli vergi islahatı həyata keçirildi. Əksər inkişaf etmiş ölkələrdə vergi dərəcələri iki-üç dəfə azaldıldı.
Azərbaycan şəraitində vergilər nə qədər çox azaldılsa, bir o qədər faydalıdır. Ümumiyyətlə, neftdən kənar bölmədə yeni yaradılan müəssisələrdən mənfəət vergisi tutulmasa yaxşıdır. Yaxud da az, yəni 8-10 faiz tutulsa daha məsləhətdir. Məsələn, Küveytdə belə bir praktika var. Küveyt öz müəssisələrinə mənfəət vergisi tətbiq etmir. Çünki məşğulluq yaradır, onun hesabına əmək haqqı verir, məhsul istehsal olunur. Onun hesabına başqa vergilər əldə edilir. İkinci bir tərəfdən, Küveytin də büdcəsinin gəlirləri Azərbaycanınkı kimi neftlə bağlıdır, neftdənkənar bölmə cüzi rol oynayır. Dövlət həmin cüzi hissədən əl çəkməklə öz istehsalçılarını stimullaşdırmış olur.
Sərbəst iqtisadi zonalar da yaratmaq olar, məsələn Dubay kimi. Məsələn, götürüb Dubay variantı iqtsadi sistem yaratmaq olar. Onu Azərbaycana tətbiq etmək olar. Dubay yalnız onunla irəlilədi. Azərbaycanda bu amil ciddi işlənilməyib. Tranzit ticarətinin və ya keçici ixracatın qanun bazası ciddi işlənilməyib. Bundan ölkə çox şey itirir. Azərbaycan bu gün şərqşlə qərb, şimalla cənub arasında bir qapıdır. Rusiya və Hindistan, Çin və Avropa kimi böyük məmləkətlər arasında körpüdür. Bunların çoxunun mallarının üstündə Azərbaycanda bir balaca işləməklə, o biri tərəfə göndərmək olar. Amma indi buna imkan yoxdur, çünki Azərbaycana gələndə gərək bütün vergiləri ödəsinlər. Bu isə iki qat vergi deməkdir və o insanlar heç nə qazana bilmirlər. Bundan həm də Azərbaycan və Azərbaycanın iş adamları da itirirlər.
Bunu tətbiq etsək, Rusiya ilə Çin, Rusiya və Ukrayna ilə İran arasında olan ticarətin hardasa 20-30 faizini Azərbaycan vasitəsi ilə həyata keçirmək olar.
- İndi o işlərin bəzilərini Bakıda görürlər. Məsələn, bütün İran - Tehran, Təbriz, İsfahan cins şalvarı Bakıdan .rır.
- Gedir, amma qeyri-rəsmi. Qeyri-rəsmi bunu nə qədər etmək olar? Onun dövlətə bir qəpik də xeyri yoxdur. Bunu rəsmiləşdirmək olmazmı? Keçici iqtisadiyyat dediyimiz nədir?.. Məsələn, Rusiyadan malları gətirməklə burada cüzi bir emal edəndən, lazım gələndə qablaşdırma, boyama, etiketləmə işləri və ya hər h.ı bir kiçik işi görəndən sonra çıxarmaq olar. Bu zaman əlavə dəyər vergisi (ƏDV), daxili gömrük vergiləri tutulmamalıdır. Həm də bunların uçotunu təşkil etmək lazımdır ki, bu mallar gəlib burada qalmasın.
Çingiz RÜSTƏMOV /. PRESS/
Армения это знает, поэтому и не торгуется ими))) Да..!) А Я То Думаю, Почему Ваше Государство Кричит Про Геноцид? Видимо Как-то Хотят По Действовать На Открытия Границ Между Турцией) Наверно, Это Не Является Предметом Торга)))))) Может Ошибаюсь) Ну Понятно, Что Тебе Не Выгодна Понять Огорчительную Информацию) Поэтому Для Тебя Выгоден Прикидываться Умственно-Отсталого) Будь Осторожен) Если Часто Этим Прикидываться, То (Не Дай Бог) Таким Можешь Остаться))))