Azer777

Shotgun gardaşım,bu ilk növbədə ƏXLAG və MƏNƏVİYYAT məsələsidir.Maddi məsələ burda vasitəçi rolunu oynayır.O xanım Moskvada otura-otura o gadını dogru yola gətirəcək igtidarda deyildirdir.Bu onun imkanı və gucu xaricindədir.Bir tənha gadının azmış ruhunu ovundura biləcək əxlaglı bir kişiyə həgigətən də ehtiyyacı vardır,burda rəfigənin uzagdan uzaga edə biləcəyi nə ola bilər ki?Yaxud cəmiyyət o gədər insanların probleminə həssas olacagdır ki belə ilginc məsələ yaranmayacagdır.Yəni hər hansı bir şəxs anasını və ya balasını mualicə etmək uçun bu cur vasitələrə əl atmayacagdır.

Ay millət,rejim tipli dövlət ilə özunə hörmət edən hər hansı bir demokratik gərb dövləti eyni dildə danışmayacag.Bir dövlət ki öz vətəndaşlarının huguglarını tapdalayıb,onunla orta əsrlərlərdə oldugu kimi rəftar edirsə,onun ədalətli çagırışı da istədiyi əks sədanı almayacagdır.İki kərə iki dörd edir də,on dörd etməz ki?

Butun bu sulh danışıgları elə əvvəldən bizə gullug etmir,onların bu məsələni ədalətli həllinə inanmagımız sadəlövhluk olardı.Ilk baxışdan humanist və aglabatan göruntu yaradan bu danışıglar Garabag məsələsinin bizim xeyrimizə həllini hər hansı bir rasional baxımdan mumkunsuz edir.Yeganə təsəlli,həlli,gazandıgımız butun bu vaxtlar ərzində neft gəlirlərini ordu yaradıcılıgına yönəldilmək ehtimalından şanslı edir.Digər tərəfdən azad mətbuata basgılar,demokratiyadan davamlı maksimal uzaglaşma öz növbəsində Azərbaycanda hakimiyyəti əldə saxlamagın Rusiyada oldugu kimi,tam eyni model uzrə həll edildiyinə,bu da eyni mənbədən taktiki və strateji gedişlərin hazırlaması gənaitinə gətirir ki,bu da öz növbəsində dövlətimizi elə garabag problemini yaratmış və bundan yetərincə istifadə edən şimal gonşumuzun iradəsinə tabeliyi ilə garşı garşıya goymuş olur. Garabag məsələsinin bizim uçun ədalətli həlli Azərbaycanın demokratikləşməsi,gərblə integrasiyası və ilk növbədə natoya uzvuluyundən keçir.Bu yol milli azadlıg mubarizəsinin ilk illərindən təyin edilmiş bir yol idi.Bax elə Rusiyanın da əzəli gorxusu bu idi və budur.Bunlarla xalgımızın canı çox şeylərdən gurtulardı.Əvvəla varlı və rasional təfəkkurlu gərbin bizə verəcəyi demokratik dəyərlər və duşuncə tərzi igtissadiyyatın butun sahələrində,təhsildə islahatların .rılması,dövlətçilikdə hakimiyyətin demokratik gaydalarla bölunməsi,yəni ganunverici,icraedici .rratlarin və məhkəmənin sərbəstliyi,media hakimiyyətinin azadlıgı.Ən əsası,canımızı sarsıtmış rus-sovet mentalitetindən gurtula bilərdik.Bu mentalitetin ən iyrənc ənənələri ilə hələ də xalgımız bulunmagdadır.Butun bunlar avtoriar rejimlərdə gözəl çiçəklənən monopolçulugu, kölgə igtisadiyyatıni, korrupsiyanı özu özluyundə aradan galdırar və Garabag məsələəsindəki ədalətli mövgeyimizi dunyaya yetərincə yeritməkdə bizə yardımcı olardı.İnanin, sizi bu gun Saakaşvilinin bu yolda bir ildə görduklərini Şevarnadzenin on illerlə öz sovet tipli rejimi ilə həllindən daha guclu və real oldugunu görmurmusunuz, ay xalg.Ayılın da artıg...turklər demişkən:"yetər bə"

koshk@ "Татары стали стимулом к объединению княжеств - это была единственная возможность избавиться от ига. Но обратите внимание, что "варвары, которые все только перенимают" сохранили свою веру и свои традиции, не приняли образ жизни татар" Да господи,лучшеб приняли...А что принесла эта вера и традиции русскому челоеку?А вот татарам русские "традиции" принесли одно горе.Душа разрывается видя татара алкоголика,распитого и по словянски хамски ворчаюшего.Что мы знаем о настояшем образе жизни татар?Вместо образа жизни они всегда были готовы продемонстрировать свою простую и прекрасную натуру и внутренний мир koshk@ "И в итоге русские изгнали татар." да вот интересно только куда koshk@"Татарского много в русской культуре потому, что русские поглотили их в свою культуру - поскольку более сильный этнос поглощает более слабый, но в то же время слабый этнос привносит какие-то новые традиции или изменения в сильный этнос, что помогает сильному этносу сохраняться и развиваться." да вы правы,поглотили,а на пустом пространстве создали такую новую историю, что и вы даже не рады поглошению

koshk@ да,но без татар не было бы и империи

Но извените просто не выдержал,после доблестной истории,написанный выше и решил в кратце написать алтернативную историю,на сколько мне позволяет время Если речь пошла о древней истории до христянского периода славянских народов то Они были известны тогдашнему миру как Варварские племёна.Варвары были большинством словянскими племёнами(были и германские племена)приводившие в ужас своими налётами и полудикими жестокими нравами тогдашнюю Европу.Ведъ сегодня доказано что слияния русских как раз с татарами стало причиной создания Русской империи Вед фактически они на территории Кызыл Орды создали империю и как же без татаров а?Но как же без коварного ума и прекрасно знавшего военное дело татара можно было бы создать империю и ешё в её же владениях .Можно подумать,что другие народы создали подобную империю?А смотри как бесстыдно создают мнимые истории,делая из татар диких кочевников.Нет предел наглости.Надо же было дожить до наших дней,что бы они признались что автор "о полке Игоре",был татарин,даже образ автора была величайшей тайной и скрывалась в тайникe. даже свои сказки создавали очерняя татаров.А герои то были подлюги вроде Садко. Принявшие православное христянство от греков,из Византии они слепо стали её копировать,ведь своего то ничего не было,кроме деревянного зодчество,корнями тоже из Дального Востока.Варварская натура долгое время не могло их приблизить к културе,не выходя из рамок деревянного зодчества,в литературной поезии татары,а потом Андрюша Рублёв начал копировать Феофана Грека,грека византийского.Они не то что не могли на основе византийской культуры создать нечто новое,просто напросто её копировали.Потом Пётр начал копировать Европу и при этом люто ненавидя её.Когда Гитлер давал приказ бомбить Петербург,сказав при этом что то подобное вроде "бомбите,ибо там нет ничего оригинального"Словах этого палача была правда,хотя ета не оправдывает задуманного кошунство. Да долгое время русские не могли создать в културе что то своего.Но наконец долгожданный to 19 век и появляются великие писатели...Но что странно,с татарскими фамилиями.Достаевский,Толстой,Тургенев.(А Чехов имел другую настояшую фамилию).Достай,это по татарски,(как и по азери) приятель луны,турген или туркан,ето значит что я турек или я татарин.Толстой или толус той маленкая свадьба или пиршество. А полководцах ,ета отделная история.Кутузов кутуз ета по татарски бешеный.Суворов,(почему то не Суровый)Сувор или сувари войн.Все они были казаческого рода,коих деды и продеды татары принявшие православия с чесьтю и достоинством служили той империи,в создании которой учавствовали.Ешё до конца 19 века в казачъих домах говорили по татарски и в доме Толстых тоже.А всё таки почему же великорусский шовинизм не позвалял вспомнить о роли татаров,а стерал всякие следы очерняя их. Вся истории основано на лжи,одурманиванием своих граждан В переломе 18-19 го века был транспартирован бароковый балет,которого без изменений более 200 лет играют без изменений.Ничего нового создать не могут без помоши других народов,а зависти и ненависти сколько хочеш

seksual revolyutsiya illə də bizim əlagəmiz bir o gədər yoxdur.Bu 60 cı illərdə gərb mıkanlarında baş vermiş bir gənclər hərəkatı idi ki,bunun da nəticəsində son dərəcə dəhşətli bir SPİD və bir az sonra Hepatit B və C nin tugyanı başlandı ki,bu da hardasa seksual ingilabı,sona gədər də olmasa,yetərincə tormozladı. Bizim məsələmiz bir alayı məsələdir.Bizim məsələmiz seksual ingilab deyildir.Bu gun Gərbin seksə məhz seksual ingilabdan sonra əldə etdikləri nailiyyətlərinin nəticəsi olarag leberal munasibəti hakimdir ki,butun bunları bir proses olarag keçmədiyındən və sona gədər bu mədənyyəti abnlamayanlar onun sadəcə uzdə olan ilginc göruntulərini təglid etməyə çalışa bilər.Bu bir növ çagdaş Avropa ənənələridir ki bu ənənələrlə də avropalıların hara gedib çıxacagları o gədər də bəlli deyildir.Bunun isə öz növbəsində bizim umum gunah problemimizə bilavasitə aidiyyatı yoxdur.Guya ki seksual revolyutsiya olmasaydı bizdə gadınlar Dubaya getməyəcəkdi?məmurlarımız ruşvət almayacagdı və digər gunahlar edilməyəcəkdi? Bizim umum gunah problemimizin özulundə bashga şey dayanır Bax bunu tapıb mumkun gədər təcili mualicə etmək lazım idi ki hakimiyyətdəkiləri isə yalnız hakimiyyət və yenə də hakimiyyət duşundururduBu umummilli problem oldugu uçun də xalgın idarəçiliyində elə bir model axtarıb tapmag lazım idi ki bu onun həm əxlagını saflaşdırsın həm də rifahına xidmət etmiş olsun.Çox təəssuf

AZX "Azer777 а где ваше фотка?)))" а,ничего интересного...лучше посмотрю на вас,вы все интересные и красивые

PRIKOLISTKA Siz bir az garışdırırsınız.Ayrı-ayrı faktları önə gətirib mətləbdən uzaglaşirsınız.İranı,filanı misal gətirirsiniz.Biz bizim duşduyumuz bu bəlanın köklərini axtardıgımız və ya göstərdiyimiz halda,siz kiçik lokal faktları bizim bəlamızla eyniləşdirirsiniz.ILk növbədə mashtab vardır. Bizim duşduyumuz gunahlıg bataglıgı mashtab etibarı ilə İran və ya digər musəlman ölkəsində olan ayrı-ayrı hallarla mugayisə ediləcək deyildir,çunki gunahlarımızın həm sayı həm də ölçusu mugayisə ediləcək dərəcədə deyildir.Bilirsiz orda bu sigə məsələsini kim tez görur?Öz gunahlarına don geydirməyə tələsənlər.Yəni "baxın,hər yerdə elə hami gunah işlədir,adın da goyurlar ki sigədir".Bəzən belə adamlar kiçik son dərəcə lokal halları şişirdib onu bizim duşduyumuz bataglıga şamil etmək istəyirlər.Bu lap ruşvət məsələsində Fizulinin "ruşvət deyil almadılar" kəlamını xatırlamaga bənzəyir. Özlərini təmizə çıxaranlar bununla deyirlər: "baxın şərgdə həmişə ruşvət olub,indi də vardır",gəribəsi də budur ki şərg deyəndə də özlərini nəzərdə tuturlar.Bu məsələnin mahiyyətindən uzaglaşmagdır. Gunah elə bir şeydir ki,onun umum xassəsi vardır.Yəni bir gunah digər gunahla eyni materialdandır.Yadınıza İsa peygəmbərin bir fahişə gadını(Mariya Magdalena) daş galag etməyə hazırlaşan adamlara dediklerini:"Əyər sizlərdən kiminsə gunahı yoxdursa,o da birinci bu gadına daş atsın".Bu sözlərin son dərəcə böyuk altında gizlənən mənası var idi.Bir gadının fahişəlik etməsində onun özundən savayı cəmiyyətin də gunahı var idi.Bunu peygəmbər gözəl bilirdi.Onun nə demək istədiyini kişilər yaxşı başa duşdulər və heç kəs daş atmadı,çunki həmin gadından onlar da istifadə etmişdilər.Ona görə siz deyəndə sonda ki,hamı gunah içindədi mən sizinlə burda razılaşdım və dedim ki gəldiniz mən deyənə Sigə məsələsinə gəlincə bu da dində refarmatorlugun nəticəsidir.Guranda sigə filan yoxdur,kəbin vardır.Şiəliydə bu yaranmışdır.Yəni bir dul gadın və ya ərsiz gadın öz şəhvət ehtiyyacını digər bir kişi ilə bu yolla həll edə bilər.Duzu bunun İranda və ya hər hansı bir musəlman ölkəsində kutləvi hal olduguna inanmıram,eyni zamanda bunu fahişəlik kimi də görmurəm

PRIKOLISTKA "Nə isə, hamı günah gölündə üzməklə öz işindədir." Bax gəldiz nəhayət ki mən deyənə

PRIKOLISTKA Bizim ölkədə nəinki bluetooth, internet, çat, online tv sms, adi ev telefonu, mobil telefon, küçə, restoran əxlaqsızlığa səbəb olur. Həşərat kimi, bayıra çıxmağını görürsən, elə bil başqa bir aləmə düşürsən. Nə olub? Nə xəbərdi? Mumiya filmində adamlar gəzib deyirləre - İmhatep, İmhatep. Bizdə də - sex, sex. Cavan bilmirlər, qoca bilmirlər. Kopiya burdakı ərəblər kimi, görməmişlər, arvad evdə, özünün ağzının suyu axır. Fahişəliyi tək qadınlar etmir, bəs qoluboyları hara soxaq? Onların da xidmətlərindən istifadə edənlər çoxdur. Zina haqda söhbət açıldı burda, bütün dinlərdə toya qədərki cinsi əlaqə günah sayılır, onda demək olar ki, seksual revolyusiya olan ölkələrdə hamı zina edib gəzir. Bizim mentalitetimiz seksual revolyusiyaya yol vermir, amma görürəm yavaş - yavaş buna gedib çıxır. İki sevən insan bir- biri ilə cinsi əlaqəyə girə bilmir, ona görə ki, adət ən-ənə var, ona görə qız özünü qorumalıdı, oğlan isə onunla görüşdən sonra hara gedir? Fahişə yanına. Necə ki oğlan istəyir, eləcə də qızlar istəyir. Sevdiyi insan ilə cinsi əlaqəyə girə bilmir, halbuki buna qadirdir və sevgilisinin ondan sonra fahişə ilə sevgi oyunu eşitmək çoxuna acı gəlir. Deyəndə də, cavab odu ki, mən kişiyəm, mənə olar. Sonra da oturub fahişə dalınca danışır. Ona görə bizdə hamı yana- yana gəzir. Fahişəlik olarda onda, rayon deyil ki, eşşək və keçı otarsınlar, seksə tələbat olan yerdə həmişə fahişəlik olacaq Bu belə deyildir. Əvvala kişi ilə gadının seksə olan təlabatları muxtəlif növlu olur.Yəni,kişi bir cins olarag mayalandırdıgı uçun də onun təbiətən bir növ gözu gəzir.Amma bu onu dinimizdə gunah məfhumundan sovuşdurmur,yəni gunahdan sıgortalamir. Hətta gözlə də,ya əllə də və ya başga yerinlə də gunah işlətmək olar.Digər dinlərdə oldugu kimi,dinimizdə də həm gadının həm də kişinin nigaha gədərki seksi gunah hesab olunur.Galdı bu mentalitetimizdə necə əks olunur?... hə bax dediyiniz kimi,"oglana olar,gıza olmaz"kimi ki, bunun da dinimizdə əsası yoxdur. Məsələ göruşduyu gızla yaşadıgı şəhvətli anlardan sonra oglanın fahişə yanına getməsi deyil.Sizin sözunuzdən belə çıxır ki,"elə fahişə yanına getməkdənsə öz sevgilisi ilə bunu etsin",bəlkə mən səhv başa duşdum? Bu fikir yanlışdır,...hər bir səbəb,gənc bir oglanı adi bir bol nahar belə və buna alkoxolu da əlavə etsəniz fahişənin tranvestitin,lap elə mavinin də yanına çıxara bilər(Bu uzdəndir ki gurani-kərimdə evli olmayan oglanlara"Oruc tutun"söylənmişdir).(Xaşiə:Xalgın əxlag duşgunluyundən dolayı MTN də təxminən hər kəs uçun bol-bol kompromatlar vardır.Bu da bir həgigətdir.Amma ordakı işçilər də bu əxlag bataglıgındadır Demək butöv xalg, toplum olarag bu vəziyyətdədir,təxminən hər bir uzvunə gədər). Yaxud bir muddətdən sonra sevdiyi və ya xoşuna gəldiyi gız onun xoşuna sonradan yetərincə gəlməyə də bilər və yaxud deyə bilər ki,(evlilikden sonra belə) "əvvəllər sevirdim indi sevmirəm". Rasional cavabdır elə deyilmi?,hər halda gərbin dili ilə desək başa duşuləndir,"a bə gardaş uşag galdı atasız,ya bilməm bə məni kim saxlayacag",butun bu suallar gərbin elmi rasional məfkurəsində hələ də həll edilməmiş galıb ki(alimenti çıxmag şərti ilə),bu da öz növbəsində ciddi problemlər yaratmagdadır. Yəni bunu musəlman bir şəxs əxlagı çərçivəsində həll edəcəksə,seçdiyi xanımına sadiglik və bir də dininə sadigliyi ilə konkret bir əxlag göstərməyə borcludur.Yəni cızılmış muəyyən əxlag çərçivəsində hərəkət edəcəkdir.

koshk@ да ещё,кажется этот скин фашист Яровит в вас втюрился,где то посыпал вас комплементом.Представляю,как удивится,узнав,что вы имеете кроме русской и азери и грузинскую и даже цыганскую кровь...желаю счастя,доченка

koshk@ а я просто вас представлял по другому... пухлинкая тётенка в моём возрасте...,а вдруг такая красотка,вроде Настенки

ой...,а кошка та какая красивая и молоденькая

Miledi "Согласна с Ордуджевым. Тема себя исчерпала." Miledi,dəyərli uzer,necə yəni mövzu özunu tukətmişdir?Bu mövzunu bir anlıga belə gundəmdən salmag olmaz.Məyər bizim bu xususda narahatçılıgımız sovuşmuşdurmu?Skinlərin artan surətlə dəvam edən yaramazlıgları və Rusiya dövlətinin butun bu cinayətləri dəf etmək istəyini ortaya goymaması,bu mövzunun daima gundəmdə galmasını vacib edir,son dərəcə. Mövzunu açıg saxlayın,lutfən.Ən azından yurddaşlarımızı bu bəla ilə tam bilgiləndirmək səbəbindən

gusigusiarmy Спосибо брат и мой поклон,вы действительно русский по национальности?потому что ваши размышления несколько отличаются от типичного мышления русского человека.Если да,то из за таких как вы и стоило бы уважать русских.Мне кажется что именно вы и такие как вы и являетесь истинными патриотами России

ProstoYa_80 sizin nənəniz forumda duşunurəm ki,hələ ki,ən mudruk nənədir

совершившие такого рода преступления генетические уроды,к солжелению достойны немедленного уничтожения

jokjoki Sag olun,gardaşım,mən də sizin kimi insanlarla fərəhlənirəm.Vətənini xalgını sevən insanlarla fərəhlənməyə dəyər.Amma bu dediyiniz Fizulinin "salam verdim ruşvət deyil deyə almadılar"kəlamı sovet dönəmində populyarlaşdırılmış,şişirdirilmiş bir təbligat elementi idi ki,onu da hətta məktəb muəllimlərinin dilindən uşagların beyninə həkk elətdirirdilər.Duşunurəm,bunun da musəlman şərgi ilə bir o gədər də əlagəsi yox idi.Yəni ruşvət indiki halində birmənalı şəkildə mentalitetimizə ruslardan transver olunmuşdur,bu danılmaz bir şeydir. Bilməm hansı mədəniyyəti gətirmişlər,amma avropa mədəniyyətini tam mənasında heç özlərinə gətirə bilmədikləri halda bizlərə necə gətirə bilərdilər?Duzu bizlərə gətirdikləri zərərləri xeyirlərindən o gədər çoxdur ki,bu hagda yeni mövzu açıb ətraflı muzakirələr .rmaga dəyər Hər şeydən əvvəl sizə bol-bol ugurlar və göruşmək uzərə

Moderator Çox xahiş edirəm mənə bu dəfə reyting verməyəsiniz,yazdıglarımın mənəvi acıdan irəli gəldiyini gəbul edəsiniz.Gabagcadan təşəkkurumu bildirirəm

Очень жаль,что узеры стараются что то объяснит етому сушеству,открыто и демонстротивно правозглошавшему фашистовские идеи и прапогандируюшему насилия.Банить его надо было быстрее и навсегда,а не выслушивать его вакханалию.Что,собираетесь воспитывать его?Незнаю кто его родители,но будь (не дай Бог)мой сын такой,как етот,умер бы от горя

guntay_gencalp@yahoo.com “Antiaxundov” yazısı üzərinə tənqidi baxış Şah İsmayıl, "Xilaskar Mehdi anlayışı" və Şərq Cəhaləti "Alma" qəzetinin ötən saylarının birində “Antiaxundov” (Həmid Herisçi) adlı bir yazı yayınlanıb. Azərbaycan düşüncə həyatında Axundovun önəmi və bəzi dostların da istəkləri üzərinə bu mözuyla bağlı dəyərləndirməmi oxucuların diqqətinə təqdim edirəm. Azərbaycan düşüncəsində Qərb axımı Azərbaycan düşüncə həyatında Qərb mədəniyyəti ilə bağlı üç axım mövcud olub. Birinci axım Qərbin elmi, fəlsəfi, insan haqqları anlayışlarını, sekulyar və demokratik nailiyyətlərini bütünlüyü ilə qəbul etməyi zəruri hesab edirdi. Qərb metodologiyası insanı, varlığı, sosial ədaləti elmi şəkildə qavrama yolundadır. Şərqə düşən əsas vəzifə Qərbi öyrənmək və Şərqi qərbləşdirməkdən ibarətdir. Qərbçi axımın düşüncəsi bundan ibarət olmuşdur. Bu axım belə hesab edirdi ki, Şərqin qaranlıq dünyasını aydınladacaq işıq Qərbdədir. İnsanın azad və tərəqqi yolunda yaşamasına xidmət edəcək sistem hardadırsa onu qəbul etmək lazımdır. Şərqdə olduğu kimi, Qərbdə də bu azadlıq anlayışı yolunda bir çox düşüncə adamı din mərkəzli məhkəmələr tərəfindən məhv ediliblər. Ancaq Qərbdə sonunda bilim, fəlsəfə, ədalət, insan haqqları və demokratiya anlayışları qalib gəlib. Şərqdə isə din Orta Əsrlər bütün amansızlığı ilə davam etməkdədir. Qərb mədəniyyəti azad yaşamaq istəyən insanların ortaq nailiyyətləridir. Onu sırf Qərb məsələsi saymaq doğru deyildir. Bu axımın başında böyük fikir adamı M. F. Axundov durmaqdadır. Türkiyədə isə Türk aydınları qərbləşməklə adamlaşmaq terminlərini sinonim kimi işlədirdilər. Azərbaycanda ikinci düşüncə axımı belə hesab edirdi ki, öz kökümüz üstündə qərbləşməliyik. Öz dəyərlərimizin bütünüylə ortadan qalxmasını önləyib və Şərq-Qərb sintezi olaraq mədəni bir proje gəlişdirməliyik. Bu axımın ən bariz nümayəndəsi Əhməd bəy Ağaoğlu olaraq bilinməkdədir. Ancaq bu axım öz dəyərlərimiz dediklərində nəyi saxlayıb, nəyi buraxmalıyıq haqqında bilgi vermirdilər. Çünki Şərqin insan haqlarını rəsmi olaraq tanımayan dəyərləri bütün toplumların düşüncə və inanclarını sarıb-sarmışdır. Fərd haqları isə heç olmamışdır. Törələr, inanclar qorxunc şəkildə insan həyatına, xüsusən qadın həyatına qıymışdır. Bu üzdən də zaman keçdikcə bu axımın modern qismi istər-istəməz axundovçuluğa, mühafizəkar kəsimi isə dinçiliyə sövq ediblər. Üçüncü axım isə bütünüylə Qərb dəyərlərini inkar edir, Qərbi imperialist və istilaçı olaraq görürdü. İmperialist Qərbə qarşı isə yalnız və yalnız bir düşüncə tərzini önərirdilər: İslam dəyərləri. Bu axım din mərkəzli düşündüyü üçün Qərbin müsbət dəyərlərini də görə bilmirdilər. Çünki ortada islam-xristianlıq təzadı durmaqda idi. Bu şəkildə radikal davrandıqları üçün dərin dini dəyərlərə əsaslanırdılar. Qərb mədə-niyyəti qarşısında islam mədəniyyətini qoyur, islam birliyini müdafiə edirdilər. Qərbdəki texnoloji inkişaf Qərbin imperialist niyyətlərinə xidmət etdiyi üçün onu da inkar edirdilər. Azərbaycanda bu axımın başında isə Seyid Cəmaləddin Əsədabadi (Əfqani) dururdu. (Cəmaləddin Əsədabadi Güney Azərbaycanın Həmədan şəhərinin yaxınlığında olan Əsədabad qəsəbəsində doğulub, ancaq məzarı Əfqanıstanda olduğu üçün Əfqani adı ilə tanınıb.) Seyyid Cəmaləddin bu radikal görüşündən dolayı, radikal siyasi davranışları və terroru da öz məqsədinə çatmaq üçün istisna saymırdı. Bu üzdən də Seyyid Cəmaləddinin planı və sifarişi ilə Qərbə nisbətən yaxınlaşmaq istəyən Nasirəddin Şah Qacar terror edildi. Bu üç cərəyanın özlərinə məxsus dəlilləri olub. Lakin bunların içində M.F.Axundov bir ayrıcalıq təşkil edir. Çünki Axundov sadəcə Azərbaycanda deyil, bütün Şərqdə modernləşməni başladan ilk mütəfəkkirdir. Daha sonra gələnlər az-çox Axundovdan istər müsbət, istər mənfi anlamda təsirlənmişlər. Məsələn, Ziya Göyalpdan tutmuş İsmayıl bəy Qaspirallıya və Qacar ölkəsinin aydınlarına qədər böyük bir coğrafiyada Axundov öz təsirini buraxmışdır. İsmayıl bəy Qaspirallı N. Nərimanova və Nəcəf bəy Vəzirova yazırdı ki, Siz heç biriniz Axundov kimi yaza bilmir, Axundov kimi milləti aydınlada bilmirsiniz. Modern İran aydınları isə çox geniş şəkildə Axundovdan təsirləniblər. İranda Axundovun yaradıcılığını, görüşlərini təqdir və tənqid edən onlarca araşdırmalar .rılmış, bu haqda bir çox kitablar yayınlanmışdır. Qatı dinçi kəsim isə öz fanatik görüşlərini əsaslandırmaq üçün yenə də Axundovla qarşı-qarşıya gəlmişlər. Çünki Axundov işığını boğmadan, onu söndürmədən dini cəhalətə yer verməyin mümkün olmayacağını yaxşı anlayırdılar. Bu üzdən bütün Şərqdə demək olar ki, Axundov hər zaman yeri görünən ziyalı və ya islamçıların baxışı ilə söyləsək, "ruhən və fikrən Qərbə satılmış bir şəxsiyyət" kimi daima gündəmdə olub. Axundovçuluğun yaranma tarixi Axundov eylə bir aydınlıq zirvəsidir ki, dünyanın hər tərəfindən görünməkdədir. Şərqin dinçi və heç bir düşüncə, yaxud dini plüralizmə haq tanımayan qaranlıq mədəniyyətində Axundov ilk dəfə olaraq sekulyarizm sözünü tələffüz etmiş, dinin siyasətdən ayrı olması zərurətini müdafiə etmişdir. Daha sonra Axundovu tənqid edənlərin çox bəsit məntiqləri ilə rastlanırıq. Çünki bu tənqidçilər öz metodlarını Şərq dini ədəbiyyatını Axundov qədər oxumadan qurublar. Məsələn, Səfəvilər dönəmində yazılan dini kitabların və dini təfsirlərin bircəsi belə kifayətdir ki, bu millət əbədi olaraq qaranlıqda qalsın. Axundovla eyni əsrdə İran məkanında dini islahatların tərəfdarı olan Babilik, Bəhailik ortaya çıxmışdı. Dini institutların fətvası üzərinə hamısının kökünü, rişəsini kəsdilər. Minlərcə insanı qətlə yetirdilər. Bu mənada sekulyarizmi həm də dini plüralizm şəklində anlayan Axundovun necə bir cəsarət göstərdiyini indiki zamanda bəlkə də çətin anlaya bilərik. Əlbəttə ki, Axundovun və axundovçuluğun ortaya çıxmasında iki əsas faktor rol oynayıb: 1. Tarixi İran mühitindən qopma. Hər bir qopma həmişə özüylə bir yenilik gətirər. Min illik qaranlıq mühitdən qopma fərqli düşüncənin yaranmasına zəmin yaratdı. Böyük düşüncələr, millətlərin həyatındakı önəmli dəyişikliklər hər zaman tarixi, kültürəl dəyərlərin uçurulması və ya transformasiyaya uğraması ilə ortaya çıxır. O mühitdən qopma, o mühitin təhlükələrindən qurtulma axundovçuluğu doğurdu. Azərbaycan aydınlarının fərqli düşünə bilmələri üçün uyğun ictimai mühit yarandı. 2. Rusiyanın təsiri. Rusiyanın XIX əsr mədəniyyəti onun işğalı altında olan millətləri də təsirləndirirdi. Ayrıca, Rusiya vasitəsi ilə Qərb mədəniyyəti ilə tanışlıq bir şans idi. Ən önəmlisi isə rus hüquq sisteminin din xadimlərinin ölüm fətvası çıxarmasını əngəlləməsi, yaşamaq və düşünmək üçün bir fürsət yaratdı. Rus hüquq anlayışı öz təbəələrinin şəriət yasaları ilə öldürülməsini önləmişdi. Yoxsa Osmanlıda və Qacariyədə olduğu kimi Axundovu da məhv edərdilər. İşin ən maraqlı tərəfi budur ki, bu gün ərəb ziyalıları keçmişdə Qərbin işğalında yaşadıqları dönəmi altun çağ adlandırırlar. Çünki məsələn, Mərakeş kimi Fransa istilasında olmuş ölkələrdə bu gün dünyəvi dövlət sistemi hakimdir, qadınların da siyasətə qatılma haqları var. Ancaq məsələn, Ərəbistanda qadının avtomobil sürmək haqqı belə, yoxdur. Məhz bu kimi örnəklərə əsaslanaraq Axundov və axundovçular belə hesab edirdilər ki, Şərqin orta çağ qaranlığından qurtuluş açarı özündə deyil, Qərbdədir. Axundovçuluq bitməmiş aydınlanma projesidir. Çünki aydınlıq dinin siyasi-ictimai mövzu deyil, yalnız fərdi mövzu olduğu sekulyar ortamda mümkündür. Axundovçuluq üzərinə daha sonra düşüncə sərmayəsi yatırılmadı və ya çox zəif şəkildə yatırıldı. Daha sonrakı dönəmdə kommunizm də bir din kimi qəbul edildiyi üçün hər cür düşüncə plüralizmi yasaqlandı. Bu gün dinçiliyin yenidən insanların sosial və fərdi həyatına müdaxiləsi baş qaldırdığı üçün Axundova ehtiyac hiss edilməkdədir. Tezis və antitezis nədir? Axundovun qarşı çıxdığı, yıxmaq və uçurmaq istədiyi irticai həyat və düşüncə tərzi hələ də davam edir. Hələ də insanlar öz ağıllarını, yaradıcılıq, kəşfetmə enerjilərini məzara gömərək xilaskar “mehdi” gözləməkdədirlər! Heydər Camalın Axundovun antitezisi olduğu söylənilir. Öncə bu tezis və antitezis qavramlarına aydınlıq gətirək. Hegelin dialektikasının əlləri üstə durduğunu iddia edən Marks və Engels onu ayaqları üstünə gətirdiklərini söyləyirlər. Hegeldə ailə- tezis, cəmiyyət- antitezis, dövlət isə sintezdir. Dövlət, yəni bütün təzadların və enerjinin mərkəzləşdiyi siyasi, iqtisadi, mədəni, hərbi qurum. Bu üzdən də hər bir fərd öz ailəsinin güvənliyi səbəbi ilə dövlətin qurulmasına yardımçı olmalıdır. Çünki dövlət sistemində mənfi enerji də müsbət enerjiyə, yaradıcı qüvvəyə dönür. Marks və Engels bunu tarixi və sosial plana daşıyaraq, tarixdəki ictimai quruluşların bir-birinin antitezisi olaraq yozurlar. Bu arada bunu da israrla qeyd etmək lazımdır ki, həm Hegel, həm də Marks və Engels Avropanın aydınlamasında təsirli olan böyük şəxsiyyətlərdir. Dünyada Marksı və Engelsi ən pis anlayan birisi varsa, o da Lenin olmuşdur. Məhz tezis və antitezis qavramlarının sosial quruluş və ictimai həyat şərtləri, təkamüllə bağlı olduğu bəllidir. Çünki elmi bilginin heç bir zaman antitezisi olmaz. Məsələn, 2x2=4. Bunun antitezisi nədir? Bunun antitezisi cəhalətdir. İnsan həyatında mövcud olan və təcrübədən keçmiş bir çox bilgilər də antitezisdir. İnsan bilgiləri ümumən 3 bölümdən ibarətdir: 1. Elmi bilgilər. 2. Elmi problemlər. 3. Mistik izahlar. Axundovun da müdafiə etdiyi modernizm məhz antitezissiz bilgidir. Onun bir antitezisi var: Xürafata inam, “mehdi”nin xilaskar şəklində gələcəyini qəbul etmək! Bu antitezis deyildir. Bu inancdır və elmlə də heç bir əlaqəsi yoxdur. Yəni nə elmi bilgi ilə əlaqəsi var, nə də elmi problemlə. Mistik və mifik izahların nəticəsidir. Çünki elmi baxımdan bir insanın qeyb olub min illər boyunca yaşaması mümkün deyildir. İnsanın hüceyrələri, yaradılışı buna imkan vermir. Modernizmin necə önəmli bir mövzu olduğu məhz bu məqamda ortaya çıxar. Modernizmin antitezisi yoxdur. Çünki o daimi hərəkətlilikdən ibarətdir. Modernizm, yəni durmadan hərəkət etmək. Hərəkətin antitezisi nədir? Durğunluq. Planetlər, həyat öz hərəkətliliyindən dura bilərmi? Dura bilməz. Demək ki, Axundovun müdafiə etdiyi sekulyarizm həyatın və varlığın ruhuna uyğun bir görüşdür. Dinçilik isə durğunluqdan yanadır. Çünki dinçilik bütün həqiqətlərin bir mərkəzdə olduğunu deyir, insan zehninin isə yalnız və yalnız onun üzərində çalışmasını istəyir. Min ildən artıqdır ki, islam şərqində tərəqqi yoxdur. M.Ə.Sabir demişkən: “Əvvəl nə idiksə, yenə biz şimdi həmanız”. Şərq durmuşdur. Şərqdə hərəkət dinamik deyildir, mexanikdir. Heç bir düşüncə və texnologiya istehsal edə bilmir. Qərbin istehsalatını maddi-mənəvi nə varsa istehlak edir. Bunu M.Ə. Sabir və digərləri rişxəndlə və bəzən də Şərqin dəyərlərini, hətta aşağılayaraq yazmışlar. Şərqdəki çalışmalar elmi çalışma deyil, inanc və ibadət çalışmasıdır. Bu üzdən də Şərqdə heç bir tərəqqi və gəlişmə mövcud deyildir. Çünki Şərqin kültürü öz insanlarının zehnini inanc sahəsinə q.yıb, orada həbs etmişdir. Ancaq hətta islam özü də etirazla başlayıb etirafa gəlməyi önərir. İslam “La-yox”la başlayır. Allah yaratdıqları ilə bağlı məsuliyyət daşıyır, Allahı da sorğulamaq, sorğu-suala çəkmək mümkündür. Bu, Allaha heç bir zərər verməz. Zatən Allah özü də “Höccətimiz tamam olsun deyə peyğəmbərləri göndərdik”- deyir. Yəni Allahın insana verdiyi ağıl Allahı da sorğu-suala çəkə bilər və Allah bunun fərqindədir. Çünkü insan beynini kainata və elmə açan fəlsəfi şübhədir. Bunu H. Cavid gözəl anladır: “Şübhə artarsa həm yəqin artar Mərifət nuru şübhədən parlar.” Bəzi Batı bilim adamlarının avtoritetlərinə sığınaraq və ya onları yanlış anlayaraq xətalı görüşləri müdafiə xeyir verməz. Şpenqlerin “mədəniyyətlərin doğuşu, yüksəlişi və çöküşü” formulu mübahisəli mövzudur. O zaman, öncə bu sualı verək. Mədəniyyət nədir? Roma bir mədəniyyət sistemi idi, yoxsa bir siyasi quruluş? Çökən onun mədəniyyəti idi, yoxsa onun dünya görüşü və siyasi sistemi? Nədən o zaman bu gün də Senekanın əsərləri oxunur? Nədən çökdüyü sanılan yunan mədəniyyəti yenidən yüksəldi? Nədən renesans öz qaynağını və əsasını əski yunan mədəniyyətindən götürdü. Deməli mədəniyyətlər ölmür. Ölən başqa şeylərdir. Çökən mədəniyyətin maddəsidir, onun mənəviyyatı və ruhu ölməzdir. Günümüzdə də Şumerlərin zehni nailiyyətləri həyatımıza təsir edir. Amma biz bunun fərqində deyilik. Mədəniyyətə necə tərif vermək olar? Elmi yüksəlişə və insan zehninin genişlənməsinə imkan verən, onu durğunluqdan çıxarıb hərəkətliliyə sövq edən, rahat həyat, özgürlük yaradan enerjinin adı mədəniyyətdir. Mədəniyyət hərəkətin nəticəsidir. Hərəkətin öz fərqinə, şüuruna varmasıdır. Riyazi qanunlar qədər insan həyatına və təbiətə təsir edən heç bir şey yoxdur. Göyləri də riyazi qanunlarla kəşf edirlər. Bu qanuniliyin çökməsi mümkündürmü? Kimsə düzbucaqlı teorem haqqında Pifaqor teoreminin keçərsiz olmasını eşidibmi? Əksinə, bu gün də göylərə yüksəlmək üçün də bu düsturdan faydalanırlar. Deməli bir imperatorluğun çöküşü bir mədəniyyətin çöküşü anlamında deyildir. Osmanlının çöküşü ilə mədəni çöküşün nə əlaqəsi var? Zatən Osmanlıda mədəniyyət yox idi, inanc var idi. Əhalisinin tam əksəriyyətinin yazıb-oxumağı bacarmadığı bir imperatorluq necə mədəni ola bilərdi? Mədəniyyətlər kitablarla, zehnin imkanlarının genişlənməsi ilə inşa edilib. Bu növ inşa edilən isə tarixdə qalmışdır, insanların həyatına, davranışlarına yansımışdır. Deməli, Şpenqlerin görüşü haqqında düşündüyümüz zaman öncə “mədəniyyət nədir?” sualına cavab vermək gərəkdir. Axundovun antitezisi Şərq cəhalətidir “Avropa mədəniyyətinin ölümə məhkum olduğu qənaətinə baş əyib pessimizmə yuvarlandı.” Bu cümləni də eyni məntiqlə təhlil etmək və yalanlamaq mümkündür. Avropa mədəniyyəti nədən çöksün ki? Avropa mədəniyyəti elmi mədəniyyətdir. Bunun içində olan xoşagəlməzlikləri bu mədəniyyətin çöküşü üçün səbəb olaraq göstərmək dinçi, durğun zehniyyətlərə xasdır. Avropa mədəniyyəti dini və inancı insanın sosial həyatından sıxışdırıb, özəl həyata yerləşdirdiyi üçün ən böyük uğuruna imza atıb. Modern mədəniyyətin ən böyük kəşfi də bundan ibarətdir. Avropa mədəniyyətinin çökməsini arzu edərək “fəlsəfə” qurmaq başqa şeydir. Məhz bu zehniy-yət Qərbin beyin məşqinin nəticəsi olan bir çox dəyərləri boşboğazlıq adlandırır. Postmodernizm boşboğazlığı” söyləmək ilk öncə modern mədəniyyətə qarşı savaş açmaqdır. Çünki postmodernizm hər şeydən öncə modern olmağa israr edər. Habermasın da söylədiyi kimi, hələ yarımçıq bir proje olan postmodernizm ən çox dil və dilçilik elmi sahəsində yeniliklərə yol açmışdır. Bunu modernizmin antitezisi olaraq görmək, belə bəsit yanaşma ilə yozmaq doğru deyildir. Yenə də qayıdaq Axundov məsələsinə. “Boynumuza alaq, əgər Axundovun antitezisi bizlərdə yoxdursa, kül başımıza.” Axundovun antitezisi (əgər bu qavramlarla olayı təhlil etsək) niyə yoxdur, var. Axundovun antitezisi bu günkü Ərəbistandır, İrandır, Əfqanıstandır və islam haqqını insan haqqının yerinə qoyan islam dünyası və islam “aydın”larıdır. Axundovun antitezisi bütün Şərq tarixi, ictimai davranışları və fanatikliyidir. İnsan haqqını anlamaq istəmədikləri üçün islamı da siyasətə, sərmayəyə alət edən islam ölkələrinin əksəriyyətidir. Axundovun antitezisi bütün Şərqin qaranlıq tarixidir. Çünki Axundovun düşüncəsi Şərqin qaranlıq dünyasını tənqid edərək formalaşıb. Axundovçuluğun təməl istəyi tarixi mif və inanc yatağından çıxarıb bilim sahəsinə yönəltməkdən ibarətdir. Şərqdə şiddət enerjisi hələ də bilimsəl plana daşınmamışdır. Çünki Şərq kültürü insanın təbiətində mövcud olan enerjini elmi plana yönləndirməkdə istəkli deyildir, şiddət planına istiqamətləndirməkdə istəklidir. Nədən? Çünki heç bir rasional və intellektual devrimi Şərq öz düşüncə həyatında ardıcıllığı ilə gerçəkləşdirmədi. “"Maarifçilik" dövrünü əslində qısa bir zamanda keçirib, məsəlçün, Baltikyanı ölkələr bu işə 30-40 il vaxt ayırıblar.” Belə anlaşılır ki, bu sətirlərin yazarı Baltikyanı ölkələrlə müsəlman ölkələrinin sosial və tarixi statusları haqqında gərəkən bilgiyə sahib deyildir. Nədən? Çünki Şərq ölkələrində çox güclü tarixi determinist basqı və determinist psixologiya mövcuddur. Bu determinizm dünəni bu günə daşımaq istəyər. Bu üzdən də bu günü anlamaq istəməz, keçmişə q.nıb qalar. İslam şərqinin kültüründə öndən irəliyə doğru sövq edəcək finalist psixologiya, hədəf və enerji mövcud deyildir. Elə isə Baltikyanı ölkələrin finalist kimlikləri və kültürləri var. Yəni köhnə dəyərlərin günümüzə müdaxiləsi Baltikyanı ölkələrin dünyaya baxış tərzində, inanclarında daha zəifdir. Şərq isə dünənindən ayrılmaq istəməmişdir. Təkamül isə bu ayrılmanın nəticəsidir. Maarifçilik deyilən anlayışın da gerçək fəlsəfəsi dünəni və onun gündəmini tarixə buraxıb, həyat duyğuları ilə dopdolu modern gündəm oluşdurmaqdan ibarətdir. Qərb insanı gələcəkdə nə olacağının həyəcanını yaşayarkən, Şərq insanı əskimiş, qoxumuş, durğun keçmişin nostalgiyası içində duyğulanıb durur. Zatən “Antiaxundov” məqaləsinin də müəllifi bəlkə də özəl həyatındakı sıxıntılar dolayısıyla indiki zamandan bütünü ilə qopub tarixə baş vurur və harada aydınlıq və düşüncə işığı görmüşsə dərhal söndürən Şah İsmayıllardan və onların qaranlıq dünyalarından qurtuluş gözləməkdədir. Tarixin basqısından ayrıla bilməyən toplumların maariflənməsi çətin, çox çətin məsələdir. Tarixi bilgi sahəsi olmaqdan çıxarıb, onu inanc və şüur yatağı olaraq görən fanatik dinçilər və mühafizəkar mürtəce milliyyətçilərin indiki zamanı anlamaları mümkün deyildir. Bizim tariximizdə sərmayə biri kimi mövcud olmayıb. Yaxşı yaşamaq və yeniliklər isə birikmiş sərmayənin nəticəsidir. Örnək olaraq “Antiaxundov” yazarının qürur duyduğu Səfəvilər zamanında oğul atanın yerinə keçdiyində daha köhnə ictimai sərmayə və ictimai şəbəkə olaraq nə varsa, hamısını məhv edib, yenidən öz zövqünə görə quraşdırırdı. Bu üzdən də bu gün, məsələn, Səfəvilərdən qalma heç bir Sərmayəyə, hətta İsfahan istisna olmaqla, heç bir doğru-dürüst memarlıq nümunəsinə rast gəlmirik. İsfahanın Ermənilər, Gürcülər tərəfindən şəkillənməsi isə başqa bir mövzudur və bu haqda Nasir Purpirarın araşdırmalarını oxumaqda fayda var. Qəzzali Şərqin zehnini təqlidçilik qaranlığına gömdü Şərqdə fəlsəfə olmamışdır. Şərqdə böyük şərhçilər, təfsirçilər olmuşdur. Dantenin və Bertrand Rasselin də bəlli etdikləri üzrə ən böyük şərhçi isə İbni-Rüşd olmuşdur. Nədən fəlsəfə olmamışdır? Fəlsəfənin doğuşu üçün 3 ünsür bir yerdə özgürlük ortamında ələ alınmalıdır. Yəni dil, düşüncə və varlıq ünsürləri özgür bir ortamda zehnin yarğısına sunulmalıdır. Əslində isə fəlsəfənin orta dirəyini oluşduran dildir. Şərqdə isə təbiətində fəlsəfi dərinlik barındıracaq bir dil əsla doğmadı. Ərəb dili ən böyük təfsirlərin yazıldığı və antifəlsəfi yapıda gəlişmiş bir dil şəklini almışdır. Fars dilinin kəsinliklə fəlsəfi alana girməsi mümkün deyil. Dilin strukturundakı əksikliklər buna izn vermir. Türk dili isə yalnız son 100 ildə şəhər həyatı içində yazı təcrübəsi qazanmağa başlamışdır. Türkiyə türkcəsinin fəlsəfəyə girmə yolu son 80 ildə açılmışdır. Bu baxımdan Axundov bir filosof olmaqdan daha çox gerçək bir ziyalı idi. Yəni türkcənin də fəlsəfə sahəsinə giriş yolunu açmaq istəmişdir. Yəni Axundovun ziyalılıq missiyası çox genişmiqyaslı olmuşdur. Ziyalılığının iki yönü mövcud idi 1. Qərb mədəniyyətini Şərqdə əks etdirmək. 2. Şərqin fanatik və özəlliklə xilaskar “mehdi” gözləmə xəstəliyini ifşa etmək. Bu iki istiqamətdə heç kimsə Axundov qədər Şərqin aydınlanmasına xidmət etməmişdir. Bu üzdən də həm qaranlıqsevərlər, həm də aydınlıqsevərlər daima Axundovla qarşı-qarşıya gələcəklər. “Rusiya fəlsəfi fikri məhz Heydər Camal sayəsində öz əhatə dairəsinə islamı qəbul edib, onun ən ülvi, mübariz cəhətlərini öz kontekstinə köçürüb, bu dəfə Qərbə deyil, məhz yaşıl bayraqlı islama üz tutub.” Çox ciddi məsuliyyət gərəkdirən iddiadır. Yəni Rusiya fəlsəfi fikrinin dərinlikləri haqqında geniş araşdırma .rmadan Heydər Camalın belə təsirli rol oynamasını söyləmək nə inandırıcıdır, nə elmi. Bir dəfə qırmızı bayraqla inqilab gerçəkləşdirərək Rusiyanın gəlişməsini əngəlləyən rus xalqı bu dəfə də yaşıl bayraqla inqilab edəcək dərəcədə geri zəkalı olmamalıdır. Sınanmışı təkrar sınamaq mütləq cəhalətdir. İstər Heydər Camal olsun, istərsə bir başqası, öz fəlsəfəsini yayğınlaşdırmaq üçün Qərb metodologiyasına hakim olmalıdır. Hələ məzmun bir yana dursun, məzmunun anlatım və tanıtımı üçün Qərbin fəlsəfi təcrübələrinə ehtiyac var. Sadəcə bir cümlə ilə Rusiya aydınlarının yaşıl bayraqlı islama üz tutmasını söyləmək elmiliyə dayanmaz. İslamla bilgi olaraq ilgilənmə başqa şeydir, islamı bir yaşam biçimi olaraq qəbul etmək başqa şey. Sibirin soyuğunda bədənin hərarətini qoruya bilmək, yaşaya bilmək üçün şərab içməyə ehtiyac var. İqlim islamın sərt disiplinlərini qəbul edə bilməz, Hindistan iqliminin qəbul etmədiyi kimi. Hindistanda həm ərəblər, həm farslar, həm də türklər saysız adam başı kəsdilər ki, islamı qəbul etdirsinlər. Hindistanın Türküstana, İrana və Ərəbistana bənzər xaos coğrafiyası olan Pakistan və Əfqanistanın böyük bir qismi həmən islamı qəbul edərkən, onun bolluq və ormanlıq iqlimi islamı qəbul etmədi. Çünki o coğrafiya üçün bu disiplinlər keçərli deyildir və bu disiplinlərlə oralarda yaşamaq olmaz. Bu arada bunu da qeyd edək ki, fəlsəfə islam coğrafiyasına bolluq coğrafiyasından gəlib: Yunanıstandan. VIII əsrin ikinci yarısı və XI əsrin birinci yarısına qədər Abbasi xilafətinin rəsmi dövlət ideologiyası Mötəzilə məzhəbi idi. Mötəzilə məzhəbi nisbətən rasional idi və bir çox hallarda vəhy və ağıl qarşıdurmasında vəhyi bir yana buraxıb ağılı tərcih edirdilər. Mötəziləyə görə həm vəhyin, həm də ağlın qaynağı Tanrıdırsa, nədən bu ağıldan da istifadə edilməsin? Bu üzdən də bu dönəmdə yunan zehniyyəti ərəb dilinə tərcümə edildi. Bu tərcümələr böyük zehni inqlaba səbəb oldu. Fərabi və İbni Sina kimi mütəfəkkirlər də bu dalğanın nəticəsi idi. Bu dönəmi Əbureyhan Biruni yaxşı dəyərləndirmişdir. Biruniyə görə, Şərq mədəniyyəti Hindistana və Çinə məxsusdur, islam şərqinə deyil. İslam şərqindəki mədəniyyət Yunan mədəniyyətinin surətidir. Əbureyhan Biruninin bu təsbitini Zəki Vəlidi Tuqan da öz əsərlərində işlətmişdir. Daha sonra Mötəzilənin dönəmi q.ndı, özəlliklə Məhəmməd Qəzzali Şərqin zehnini təqlidçilik qaranlığına gömdü. Riyaziyyat və fəlsəfə yasaqlandı. Fəlsəfə ilə uğraşanlar mülhid və mürtəd adlandırıldı. Qəzzali ünlü “Tühafət-ül fəlasifə” (Filosofların eybəcərlikləri) adlı əsərində fəlsəfəni boş bir şey adlandırdı. Qəzzalinin bu dəyərləndirməsini bir əsr sonra İbni Rüşd tənqid etdi və “Tühafət-ül Tühafə” (Eybəcərliklərin eybəcərlikləri) adlı kitabını Qəzzalinin tənqidinə həsr etdi. İbni-Rüşdü məhkəməlik edib əsərlərini yaxdılar. Yəni Mötəzilə zamanında başlayan nisbi gəlişmələr də bu şəkildə söndürüldü. Daha sonra təssəvvüf cərəyanları ortaya çıxdı ki, onlar da güclü fərdlər yetişdirdilər, ancaq toplumların azad və demokratik ortamda yaşaya bilmələri üçün heç bir siyasi fəlsəfə ortaya qoymadılar. Bu yolda onlar çox istəksiz idilər. Səfəvilərin həsrətini çəkməyə dəyərmi? “Mirzə Fətəli üçün axundlar islamın, küllən qoca Şərqin simasıdırsa, Heydər Camal üçün axundların, klerikalların ibrahimi dinlərinə qəti dəxli yoxdur." Bu cümlənin içində bir neçə təzad mövcuddur. Axundov islamı axundlarda xülasə etmirdi. Axundov ümumiyyətlə dinlərin tərəqqiyə əngəl olduğunu deyirdi. O, sadəcə islam dinini deyil, bütün dinləri tənqid edirdi. Marksın “din toplumun uyuşdurucusudur“ kimi bir tutum içində idi. Tarixə baxıldığında ən qorxunc və qanlı savaşların dinlər, məzhəblər arasında getməsi haradasa bu söyləmi məntiqli olaraq göstərməkdədir. Şah İsmayıl, yalnız Təbrizdə 12 min sünni başı kəsdi. Suçları isə sadəcə sünni olmaq idi! O zamankı Təbrizdə əhalinin sayı 80 min idi, deməli, təqribən şəhərin dörddə birini məhv etmişdir. Digər tərəfdən, "Antiaxundov"un yazarı axundçuluğun nə olduğunu, hansı tarixi-ictimai şəraitdə ortaya çıxması ilə bağlı bilgi vermir. Axundçuluq zatən yazarın həsrətini çəkdiyi Səfəviliyin nəticəsidir. Necə? Qızılbaşlıq Anadolu Ələviliyinin siyasiləşmiş şəklidir. Ələvilərin islam hüquq sistemini anladacaq kitabları yox idi. Yəni Ələvilikdə fiqh elmi mövcud olmamışdır. Klassik dövlətlər isə din mərkəzli qurulduğu üçün dinin siyasi fəlsəfəsini oluşduran sistem lazım idi. Bu sistem sünnilikdə var idi, ancaq ələvilikdə yox idi. Bu üzdən də Səfəvi dövləti qurulduqdan sonra fars milliyyətçi mərkəzli şiə fiqhi tərəfindən həzm edildi. Şəhər həyatının nə olduğunu bilməyən köçəri qızılbaşlar mürşidi kamillərinin əmri üzərinə Azərbaycanda şəhər həyatını məhv etdilər. Daha sonra da bəyliklərin idarə heyəti olan Lalalıq (Lələlik) quruluşu da 1508- ci ildə Şah İsmayılın əmrinə əsasən ləğv edildi. Onun yerinə “Vəkili nəfsi hümayuni“ oturduldu. Qızılbaşlar şah İsmayılın bu davranışlarına etiraz olaraq şah tərəfindən təyin edilmiş 5 fars valisinə terror etdilər. Bu dəfə də türklər Səfəvilik adı altında və şah İsmayılın “mehdiliyi“ sayəsində farslara yem edildilər. Şah İsmayıl dövlət fəlsəfəsini şiə mərkəzli oluşdura bilməsi üçün Livanın küçələrində sülənib dərvişlik edən şiə axundlarını Təbrizə dəvət etdi. Bunların başında Məclisi ailəsi dururdu. Məclisi ailəsi Səfəviliyin siyasi fəlsəfəsini tam şiə kimliyi üzərinə oturtdu. Məhəmmədbaqir Məclisinin 110 cild olaraq yazdığı „Bəhar-ül ənvar“ kitabının sadəcə bir cildi bir milləti və bir tarixi qaranlığa gömmək üçün yetərlidir. Bütün Səfəvi tarixi boyunca bu kitablar məscidlərdə tədris edilirdi. Məclisinin dədələri Livanda dərvişlik, dilənçilik edib yaşayardılar. Şah İsmayılın hesabına Səfəvi dövlətində feodallara dönüşdülər. Səfəviliyin kökünü Böyük Nadir Şah qazmaq istəyirdi, lakin o da terrorist qızılbaşlar tərəfindən öldürüldü. Beləliklə, Səfəvi aristokratiyası 4 qrupdan ibarət idi: 1. Saray. 2. Ordu. 3. Axundlar (islam tarixində ilk dəfə olaraq ). 4. Rəiyyət (kütlə). Lakin zaman keçdikcə feodallara dönüşən axundluq institutu ordudan da daha irəli keçib və sarayla eyni statusa sahib oldu. Artıq savaşların baş verməsində ruhanilər də söz sahibi olmuşdu. Feodallaşan axundizm öz mənafeyi üçün savaş və ya barış üçün dini fətva çıxarırdı. Bu şəkildə Azərbaycanda şah İsmayılın zühuru ilə islamın mahiyyəti ilə heç bir əlaqəsi olmayan feodal axundizm institutu yarandı. Anlaşıldığı kimi „Antiaxundov“ məqaləsinin müəllifi fərqində deyil ki, həsrətini çəkdiyi Səfəvilik və „mehdilik“ anlayışı axundçuluq kimliyini islam kültür sistemi içinə soxmuşdur. Rus strateqləri bunu çox gözəl bildikləri üçün Azərbaycanda şahismayılçılığın yüksəlişinə imkan yaratdılar. Çünki şahismayılçılıqla eyni zamanda həm islam dünyası, həm də türk dünyası parçalanmış oldu. Ruslara və farslara lazım olan da bu idi. Əgər bu gün İran şovinizminin beyni olan Rəfsəncani ölkədəki azərbaycanlıların milli hərəkatını boğmaq üçün şahismayılçılığa və səfəviyyətə sığınırsa, bu heç də təsadüfi deyildir. Çünki bugünkü fars milliyyətçi mərkəzli şiə dövlətinin ilk qurucusu şah İsmayıl olmuşdur. Bu səadəti bugünkü İran dövlətinin yönəticilərinə şah İsmayıl bəxş etmişdir. Bugünkü 30 milyon türkü fars şovinizminə təslim edən ilk zehniyyət şah İsmayıl olmuşdur. Azərbaycan türkcəsinin digər türkcələrdən təcrid edilib fasr dili qarşısında müdafiəsiz qalmasını sağlayan şah İsmayıl olmuşdur. <FONT face=Arial size=3>Xomeynizm Səfəviliyin davamıdır İran-İraq savaşında cahil toplumu cənnət xəyalı ilə aldadıb 12-13 yaşında uşaqları minaların üstünə göndərib ölümə yollayan xomeynizm yenə də şahismayılçılığın mövhumatına sığınmışdı. Xomeyninin özündən başlamış bütün axundlar cümə namazında şah İsmayılın etdiyi bir işi bu şəkildə cahil kütləyə nəql edirdilər: ”Şah İsmayıl Kərbəlanı aldıqdan sonra Hz. Hüseynlə bir yerdə şəhid olan Hürrün qəbrini açır. Baxır görür ki, o zaman Hürr yaralananda Hz.Hüseynin onun yarasına basdığı dəsmal elə yaranın üstündə durmaqdadır. Dəsmalı yaranın üstündən götürdükdən sonra qan axmağa başlayır. Dəsmalı nə qədər yerinə qoyur ki, qan axmasın, bacarmır və İsmayıl xəta etdiyini anladığı üçün adını Xətai qoyur!” Axundlar İran-İraq savaşında ölənlərin ”şəhid” olduqları üçün Hürr kimi ölməzliklərini qoruyacaqlarını bu şəkildə təbliğ edirdilər. Ölkənin sərmayəsini ələ keçirmiş axundlar milyonlarca insanı öz mənafeləri yolunda qurban verdilər. O savaşda əsgər olaraq mən də yaralandım. O zaman axundçuların İsmayıl Xətaidən nəql etdikləri bu əfsanəyə inanmırdım. Ancaq daha sonra şah İsmayılı və o dönəmi ciddi şəkildə öyrəndiyim zaman onun şeirlərində bu hadisəyə rast gəldim. Şah İsmayıl Xətai bir qəzəlində bu macəranı bu şəkildə anladır: Ey müsəlmanlar, əsiri zülfi yarəm doğrusu, Bir sitəmkarın əlindən biqərarəm doğrusu. Derdim ol dilbər yanında etibarım var mənim, Yoxladım etdim yəqin, bietibarəm doğrusu. Şah Xətai gəştə çıxdı, açdı Hürrün qəbrini, Bar ilahi əfv qıl, kim tövbə karəm doğrusu. Gəlin, bu məsələyə ağlın mühakiməsi ilə baxaq. Niyə İsmayıl Hürrün qəbrini açır? Bu səlahiyyəti ona kim verib? İsmayıldan 900 il öncə ölmüş bir adamın qanı hələ də axa bilərmi? İsmayıl Hürrün qəbrini necə tapıb? Çünki o zaman öldürülənlərin bir çoxunun məzarı belə, bəlli deyil. Kərbəla hadisəsində şəhid edilənlər bir bıçaqla öldürülmədilər ki, yarasına dəsmal qoyulsun. Məsələn Hz. Hüseyn şəhid edildikdən sonra başını kəsib Şama .rdılar. Digərləri də bu şəkildə namərdcə öldürüldülər. Özəlliklə Hürr öz ordusunu buraxıb Hz. Hüseynin tərəfinə keçdiyi üçün onu param-parça etdilər. Demək ki, nə İsmayıl Hürrün qəbrini açmış, nə də orada dəsmal-filan olmuş. İslamiyyəti bu gün öz mənafeləri yolunda kullanan axundlar kimi o zaman da islamiyyəti mərsiyəxanlıq, xürafat səviyyəsinə endirən Səfəviyənin oyunbazlığıdır bu. Çünkü heç bir tarixi qaynaq bu hadisəni yazmır. Şah İsmayıl demiş və qızılbaş müridlər də inanmış, vəssəlam. Səfəviyənin şəbeyxanlıq, sinə və zəncirvurma səhnələrini oluşdurmaq üçün uydurulmuş yalanlardan bir nümunəsidir bu. Səfəvilikdən tarix üçün miras qalan xürafatlardır. İnsan ağlının çevrəsinə qaranlıq hörmüş, onun gəlişməsini əngəlləyən xürafat. Hər bir fenomen tarixi dövr içində öz taleyini, eniş və yüksəlişini yaşayar. Öncə bunu bildirək bir var islam kültürü, bir də var islamın zaatı. Məsələn, həcc, namaz, qiblə kimi hadisələr islam kültürüdür. Örnək olaraq, qiblənin Hz. Məhəmməd tərəfindən Beyt-ül müqəddəsdən Kəbəyə tərəf çevrilməsi islamın cövhərində heç bir şeyi dəyişdirmədi. İslam kültürü ümumən kütlə davranışlarını əyarlayan amillər kimi görünməkdədir. Məsələn, bir çox təsəvvüf cərəyanları islam kültürünü qəbul etməmişdir. Bu kültür tarixi sürəc içində isə özünü dəyişik şəkillərə salmışdır. İstər coğrafi, milli fərqliliklərdən qaynaqlanan, istərsə məzhəblərin təsisçilərinin özəl görüşləri fərqli kültür ortaya qoymuşdur. Bunun ən açıq örnəklərini şiə-sünni fərqliliklərində görməkdəyik. Səfəviliklə eyni zamanda fərqli islam anlayşı ortaya çıxdı. Bir şəhər dövləti olan Qaraqoyunlular islam dünyasında yayğın olan islam anlayışı ilə dünyanı görürdülər. Anadolunun susuz bozqırlarından gəlib Təbriz şəhərinə soxulan köçəri qızılbaşlar islamın şəhər anlayışını dəyişdirdilər. Məsələn, Hz. Məhəmmədin ən çox sevdiyi Hz. Ayişə Səfəvilərdən etibarən əxlaqsızlığın rəmzi kimi göründü. Təbrizdə bələkdə olan Ayişə adlı qız uşaqlarının da başını kəsdilər. Ayişə sözü Səfəvilər tərəfindən fahiş Antiaxundov Həmid Herisçi, İlhamiyyə Rzayeva marakaqol@rambler.ru TEZİS-ANTİTEZİS 80-ci illərin sonunda, bizi axmaq yerinə qoymuş yenidənqurma qasırğası Sovet məmləkətini təzə-təzə silkələdiyi dönəmdə- muştuluğumuzu verin! - Azərbaycan Yazarlar Birliyinə qardaş Latviyadan aşağıdakı məzmunlu bir mübarək məktub gəlir: "Hörmətli yoldaşlar! Bizim latış ədəbiyyatını qardaş sovet xalqları ailəsinə daxil olan digər xalqların dilinə tərcümə etmək, bu sahədə tərcüməçilər yetişdirmək fikrindəyik. Xahiş edirik, Riqaya iki istedadlı şair göndərin ki, onlara latış dilini öyrədək". Tezliklə iki gənc yazar- şair Vəli Səyyadi, nasir İlyas Ərnəfəs şələ-küləsini belinə yığıb səfərə hazırlaşır, yaallah, lazımı təyinatla uzaq Baltika sahillərinə yollanır Bakının kirli-zibilli "Sabunçu" vağzalından. Hər iki istedad sahibini yaxşı tanıdığıma görə həmin şad xəbəri eşidincə sevincim yerə-göyə sığmadı: " ay can, Riqaya gedib-gəlməyə əlimə yaxşı girəvə düşdü, Allahdan qismətimmiş, gərək bu imkandan dibinəcən istifadə edim, SSRİ-nin Avropasını görüm, bilim dünyada nə var, nə yox". Mətləbi çox uzatmayaq, az sonra mən də yoldaşlarımın arxasınca özümü verdim Baltik dənizinin soyuq sahillərinə. Dostlarım pürrəngi çay dəstgahını yadırğayıb, ətirli qəhvəyə keçdikləri vaxt mən artıq Riqadaydım. Vəliynən İlyas başınadöndüklərim Riqada tələbə həyatının bütün dramaturgiyasını var gücləriylə yaşadıb inkişaf etdirirdilər- şəhərin baş kilsəsinə həsədlə uzaqdan-uzağa baxar, yerli şairləri bir zibil bilməz, yaxındakı ərzaq dükanına baş vurub bir-iki şüşə araqla səliqəli yataqxanaya qayıdar, səhərəcən ədəbiyyat haqda özü kimiləriylə söz güləşdirərdilər. Səhərin yerini günortaya verib gec vaxtlar yuxudan oyanar, başları dumanlı, sifətləri solğun şəkildə bir müddət çaş-baş qalar, öz adlarını xatırlayınca ayıldıqlarını hiss edərdilər. Belə vaxtlarda İlyas həmişə əsnəyə-əsnəyə əlinə alman filosofu Arnold Şpenqlerin "Avropanın qürubu" əsərini götürər, başlardı onu bittə-bittə, vərəq-vərəq oxumağa. Həmin andaca kimsə latış ləhcəsiylə rus dilində səslənərdi: - İlyas, Avropa yox, sən qürub edirsən günortanın bu vaxtında! * * * Hə, vaxtı çox uzatmayaq, şirin xatirələrimə daldığım daha yetər. Onların yumşaq yerinə bir təpik! İnnən belə sizlə fəlsəfi-nəzəri söhbətlər edəcəm ancaq, Arnold Şpenqler barədə daha geniş miqyaslı bir söhbətə dəvət edəcəm hamınızı. XX əsrin ilk rübündə alman beyinlərini silkələyən bu mütəfəkkir-alimin baş qayəsi, belə deyək, çox da qəliz deyildi: Dünya tarixi, bir-biriylə qətiyyən əlaqəsi olmayan mədəniyyətlərin çiçəklənib sonra qürub etməsi ərafında cərəyan edib. Qısaca, mədəniyyətlər doğulur, yaşayır, axırda qocalıb ölür… Bəli, Şpenqlerin bu tezisi bütün XX yüzil boyu çaşqın beyinlərə, hətta İlyas Ərnəfəsə belə dinclik vermədi, hamı Avropa mədəniyyətinin ölümə məhkum olduğu qənaətinə baş əyib pessimizmə yuvarlandı. Ətirli qəhvədən bir-iki udum alıb SSRİ-nin süqutunadək susmaq qərarına gəldi. XX əsrin sonunda təxminən həmin fikirlərin bir başqa cür təbliği Frensis Fukayamanın "Tarixin sonu" əsərində təkrarlandı- yenə də pessimizm, yenə də çaşqınlıq, "ideya, mərkəz, insan, Allah, ədəbiyyat, müəllifin ölümü" barədə cansıxıcı söhbətlər. Postmodern boşboğazlıq… Bəli, Şpenqler də, Fukayama da ortaya tul.yı bir saqqız, elmi dillə desək, "tezis" atıblar. Ancaq biz sovet adamlarıyıq ee, "Gənc qvardiya" qasırğasından çıxmış sovet adamları! Vaxtilə elmi kommunizmdən imtahan vermişik, bilirik ki, dahi alman filosofu Heqelə görə, "tezis" olan yerdə "antitezis" də var! "Sintez" isə onların mübarizəsindən sonra yaranır. "Dialektika" elmi, yaxşı bilin, məhz onların ziddiyyətindən-vəhdətindən doğulur, ay yazıqlar. Lenin, Trotski həmişə buna itaət ed<

Çox maraqlıdır...Rusiya məhz belə adamları öz cənginə alır.İran kommunistinin oglu, Trotskini tərəfdarı bir ara bundan əvvəl şələ kuləsini yıgışdırıb İrana köçmək istəyirdi.İndi meşdibad demişkən "o olmasın bu olsun". Elə Rusiyanın da nəyi İrandan əskikdi ki?özu də kommunizmin beşiyidi həm də Trotskinin vətənidir Get,babanın ideyalarına sadig ogul,gedişin olsun gəlişin olmasın...amma yazıglar olsun o şərgə ki,onun şərhçiliyini sən edəcəksən Həmid Herisşi məşhur Rusiya qəzetinin şərhçisi oldu "Bu gün Rusiya mətbuatı üçün Şərq, özəlliklə İranla bağlı mövzular daha aktualdır" QayNar: Tanınmış çağdaş Azərbaycan yazarı Həmid Herisçi bu gün Rusiyadan səfərdən qayıdıb. Səfər ərzində Rusiyanın intellektual çevrələrində müxtəlif görüşlər keçirən yazıçı qonşu ölkədən zəngin təəssüratla qayıdıb. Yazarın "qaynar.info"-ya verdiyi məlumata görə, səfər çərçivəsində Rusiyanın .rıcı KİV rəhbərləriylə də görüşlər keçirib. Nəticədə Rusiyanın .rıcı və tirajlı qəzetlərindən biri olan "Zavtra" qəzeti ona Şərq üzrə şərhçi olmağı təklif edib. Həmid bəy təklifi qəbul edib. Onun sözlərinə görə, bu gün Rusiya mətbuatı üçün Şərq, özəlliklə İranla bağlı mövzular daha aktualdır.

Yarovit Dopustim sredi kavkazcev est nemalo narushayushix zakoni lyudi ili ix slishkom mnogo stalo,no etim prejde vsego doljen zanimtsya gosudarstvo i s narushayushimi pravooxranitelnie organi,a ne vi i pri etom poroy pervogo vstrechnogo slabogo i bezzashitnogo,chto i dokazivaet chto vi prosto***.Vi atakuete togda kogda obyazatelno chuvstvuete chto silni,ne ***li vi posle etogo?Esli ne ***to kto?Chto vashi ****golovi na schot etogo dumayut? ***,vi prosto poka ne vstrechali dostoynogo otpora,a vot esli deysyvitelno vstretili bi,to, vashi jestokosti ne nabrali stol nagloy formi,(ibo jestokix uspokaivayut jestokostyami,v vashim sluchae,eto obyazatelno),potomu chto esli bilo bi tak kak vishe opisuete,to etot prestupniy kavkaz doljen bil bi davno moshno organizovan na stolko,chto vi i piknut bi ne smogli,chto i dokazivaet chto bolshinsvom oni rabotayut i potom zarabativayut svoy xleb, a *** narod prosto umeraet ot zavisti