Qelem

TOVHİD VƏ TƏSLİM Tovhid yolu gedən şəxs, bütün ilahi müqəddəratların qarşısında qeydsiz-şərtsiz təslim olmalıdır. Onun izzət-zillət, səhhət-xəstəlik, varlılıq-yoxsulluq, ölüm-həyat, eləcə də vacib və haram işlərdə Allaha e`tiraz edib nəyisə inkar etməyə haqqı yoxdur – istər dildə olsun, istərsə də qəlb ilə. Çünki əgər Allahın işlərinə e`tiraz edib, öz xüsusi nəzərini irəli sürsə, «bu, məsləhətə daha uyğundur», yaxud «Allah nə üçün belə etdi?» yaxud «nə üçün belə oldu?» desə, özünü Allahın rübubiyyət işlərinə şərik qoşur, (nəuzu billah) özünü Allahdan ağıllı hesab edir. Misal üçün, «nə üçün yağış yağmadı?», «nə üçün hava istidir?» Nə üçün Allah mənə çoxlu mal-dövlət və övlad verməmişdir?», «nə üçün filankəs cavan yaşında öldü, filan kəs isə qocalıq halında qalmışdır?» kimi suallar-təkvini işlərə dəxalət etməyə misaldır. Yaxud «Allah nə üçün filan əməli vacib etmiş, filan işi isə haram saymışdır?» kimi suallar təklifi əməllərlə əlaqədardır. Ceməli, iman əhli bəla və müsibət baş verəndə Allahın qəzavü-qədərinə dildə və qəldə e`tiraz etməkdən çəkinməlidir. Öz yaxın dostlarının, qohum-əqrəbaların dünyadan gedərkən ah-nalə edib ağlamaları isə, onların ayrılığına görə olduqda bəyənilən işdir. Lakin Allahın işinə e`tiraz edərək «nə üçün onu dünyadan .rdı?!» demək haramdır. TOVHİD VƏ MƏHƏBBƏT Tovhiçi şəxs onun özünə və sair məxluqlara ne`mət əta edənin yalnız Allah olduğunu bilir, hər bir şəxsdən və ya varlıqdan ona çatan şeylərin məhz Allah tərəfindən olduğunu dərk edir və bütün səbəblərin Allahın ixtiyarında olduğunu yəqin edir, bundan sonra, yalnız Allaha qəlbən məhəbbət bəsləyir. Allahdan başqalarına məhəbbəti də həmin varlıqların Allahın sevdiyi üçündür. Allahın sevdiyini sevmək elə Allahın özünü sevmək deməkdir. Onunla dostluq etmək, məhz Allahın əmrini yerinə yetirmək olduğuna görə olmalıdır. O cümlədən, mələklərə, peyğəmbərlərə, imamlara, mö`minlərə, axirət aləminə, behiştə və s.ə məhəbbət bəsləmək də elə onların Allah yaratdığı və əta etdiyi ne`mətlər olduğuna görədir və onların şükrünü yerinə yetirməklə Allahın razılığını qazanıb, Onun dərgahına yaxınlaşmaq olar. İnsanın həyat yoldaşı, övladları, mal-dövləti, bir sözlə dünyadakı həyatı buna misal ola bilər: insan onların vasitəsi ilə Allah barəsində layiqincə mə`rifət, bəndəçilik kəsb edər. İnsan həmin şəxsləri yalnız bu məqsədlə sevməlidir. Hər vaxt müəyyən bir varlığa, Allahın sevdiyi cəhətdən deyil, başqa bir səbəbə görə və müstəqil nəzər yetirsə, onda ŞİRKİN müəyyən bir dərəcəsinə düçar olmuşdur. Ayə və rəvayətlərdən aydın olur ki, hər hansı bir şeyi Allahdan çox sevmək şirk və haramdır. Belə ki, Allah ilə başqasının məhəbbəti qarşılaşarkən, Allahdan başqasına məhəbbəti daha üstün hesab etmək haramdır və ilahi cəzaya səbəb olur. Misal üçün, bir şəxs öz mal-dövlətini Allahdan artıq sevərsə və onları Allahın vacib etdiyi yerlərdə xərcləməyə razı olmazsa, bu, ŞİRK sayılacaqdır. سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ «اِلاَّمَنْ اَتَى اللهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ، قَالَ (ع) اَلْقَلْبُ 1- السَّلِيمُ الْذِى يَلْقَى رَبَّهُ وَلَيْسَ فِيهِ اَحَدٌ سَواهُ، قَال َ(ع) وَكُلُّ قَلْبٍ فِيهِ شِرْكٌ اَوْ شَكٌّ فَهُوَ سَاقِطُ ]mam Sadiq əleyhissəlamdan «Qiyamət günü insanın mal-dövləti və övladları ona heç bir fayda verməz. Yalnız o şəxslərə fayda verər kl, Allahın hüzurunda sağlam qəlb ilə gəlsinlər» ayəsi barəsində soruşulduqda, imam (ə) buyurdu: «Sağlam qəlb o qəlbdir ki, Allahın hüzuruna gələn zaman onda Allah məhəbbətindən başqa bir şey olmasın. (Sonra buyurdu:) Hər qəlbdə şirk, yaxud şəkk olsa, o süquta uğrayıb, həlak olacaqdır.» 2-İmam Sadiq əleyhissəlam buyurur: «Bir şəxs Allahı özündən, ata-anasından, övladından, həyat yoldaşından, mal-dövlətindən və bütün insanlardan daha artıq sevməyincə, onun Allaha olan imanı xalis olmaz.» 4-İTAƏTDƏ TOVHİD VƏ ŞİRK Mö`min bir şəxs onun və sair məxluqatın xəlq edəni, ruzi verəni, tədbir edəni və tərbiyəçisinin yeganə Allah olduğunu bildikdən, ilahilik mərtəbələrində və rübubiyyət işlərinin heç birində Allahın şəriki olmadığını yəqin etdikdən sonra, əql və imanın hökmü ilə Allaha itaət edib, onun əmr və fərmanlarını yerinə yetirmək məqamında belə, Ondan başqa heç bir şəxsi özünə rəhbər və fərman verən hesab etməz, yalnız Ona itaət etməyi lazım və vacib, sair məxluqatın hamısını isə itaət olunmağı baxımından eyni səviyyədə bilər, bütün məxluqatın aciz və zəif olduğunu, özlərindən heç nəyə malik olmadıqlarını dərk edər. وَلَا يَمْلِكُونَ لِأَنفُسِهِمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَلَا يَمْلِكُونَ مَوْتًا وَلَا حَيَاةً «Onlar (məxluqlar) özləri üçün heç bir zərərə və ya mənfəətə, ölümə və ya həyata layiq deyillər.» Belə bir bəndəyə və sair məxluqata ne`mət verən yalnız Allah olduğundan həm onun, həm də sair məxluqatın rəhbər və ağasının məhz Allah olduğunu bilər. Ondan başqa heç bir şəxsin, hakimiyyətini qəbul etməz, vilayət, hakimiyyət və rəhbərliyin yalnız Allaha məxsus olduğunu bilər. Amma Allah bir şəxsi seçərək ona vilayət versə və camaata rəhbərlik etməyi ona həvalə etsə, onda həmin şəxs Allah tərəfindən tə`yin olunduğundan ona da itaət etmək vacib və lazımdır. İLAHİ RƏHBƏRLƏR “İlahi vilayət məqamına sahib olan rəhbərlər” dedikdə, yalnız peyğəmbərlər, mə`sum imamlar, Həzrəti imam Zaman əleyhissəlam qeybdə olduğu dövrdə isə birinci mərhələdəki xüsusi naibləri, daha sonra ümumi naibləri nəzərdə tutulur. Qur`ani-məcid bu barədə buyurur: مَّنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللّهَ «Hər kəs Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm)-ə itaət etsə, şübhəsiz Allaha itaət etmiş olur.» وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا «Allahın Rəsulunun sizə gətirdiyi hər bir şeyi əxz edin, sizi çəkindirdiyi hər bir şeydən çəkinin.» Başqa yerdə belə buyurulur: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَطِيعُواْ اللّهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأَمْرِ مِنكُمْ «Ey iman gətirənlər, Allaha, Onun Rəsuluna və əmr sahiblərinə itaət edin!» VƏLİYYİ ƏMR KİMDİR? “Əmr sahibləri” dedikdə məqsədin kim olması barəsində sünnü alimləri arasında ixtilaf vardır. O, cümlədən onlar deyirlər ki, məqsəd ümumi şəkildə nəzərdə tutulan hakimlərdir. Lakin onların bu sözü elmsiz bir nəzər, dəlil və sübutsuz bir iddiadır. Çünki bu nəzəriyyənin çoxlu fitnə-fəsadlar törətməsindən, , bir-birinə zidd olan iki nəzərin bir yerə yığışması lazım gəlir 5-İBADƏT MƏQAMINDA ŞİRK VƏ TOVHİD Pərvərdigari-aləm Öz mərhəmətinin əzəmətini aşkar etmək üçün bəndələri Özünün geniş rəhmətə, bərəkətli və böyük əsərlərə malik olan ne`mət süfrəsinə də`vət etmişdir ki, bəndələr bunlardan bəhrələnsinlər, heç bir gözün görmədiyi, qulağın eşitmədiyi və heç bir şəxsin zehnindən keçmədiyi yüksək dərəcələrə nail olsunlar: Allah-taala Özünün yetərli hikməti ilə peyğəmbərləri və mə`sum imamları vasitə seçmiş, onların vasitəsi ilə ibadətləri qanun halına salmışdır. Bu ibadətlər insanların günahdan qaralmış nəfslərinin, ruhlarini saflaşdırılmasında, qara qəlblərinin nuraniləşdirilməsində çox tə`sirlidir. Bəndələr nəfslərini bütün mərhələlərdə saflaşdırıb, paklığa və nuraniyyətə doğru gedir, ibadətlərin bərəkəti ilə Pərvərdigarın geniş rəhmət süfrəsindən bəhrələnirlər. NİYYƏTDƏ XALİSLİK Allah-taala ibadətlər üçün müəyyən şərtlər qoymuşdur. Onların ən mühümü və əzəmətlisi niyyətdə sadiqlik və ixlaslı olmaqdır. Allah-taala ixlası –xalis niyyəti ibadətlərin əsas sütunu hesab etmişdir. İxlassız əməlin insana heç bir faydası yoxdur. Belə əməl bəndəni Allah dərgahına yaxınlaşdırmaq əvəzinə, onun Allah-taalanın rəhmət dərgahından daha da uzaqlaşmasına səbəb olur. Bu məsələ ilə əlaqədar nümunə üçün iki ayəni qeyd edirik: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاء «Onlara yalnız bu əmr olunmuşdu ki, Allaha Onun üçün dinlərini xalis etdikləri halda ibadət etsinlər.» Yenə buyurur: قُل اِنِّى امِرْتُ اَنْ اَعْبُدَ اللهَ مُخْلٍصًا لَهُ الدِّينَ «De: Mənə əmr olunub ki, Allaha, dinimi Onun üçün xalis etdiyim halda ibadət edirəm.» وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ «Onu (Allahı), dini xalis etdiyiniz halda çağırın.» قُلِ اللهَ اَعْبُدُ مُخْلِصًا لَهُ دِينِى «De Allaha, dinimi xalis etdiyim halda ibadət edirəm.» فَمَن كَانَ يَرْجُو لِقَاء رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا «Hər kəsin Allahla ümidi varsa, gərək saleh əməllər görsün və Rəbbinə ibadətdə heç kəsi şərik qoşmasın.» RİYAKAR MÜŞRİKDİR Rəvayətlərdən belə mə`lum olur ki, riyakar şəxs müşrik, münafiq, eləcə də Pərvərdigari-aləmin qəzəbinə düçar olmuş cəhənnəm əhlidir. İstər onun riya etməsi vacib əməllərdə olsun, istərsə də müstəhəb əməllərdə; istər ayrıca şəkildə olsun, istərsə də müştərək. Bunların arasında mahiyyət baxımından heç bir fərq yoadur.Yə`ni yerinə yetirmək istədiyi ibadətdə məqsədi təkcə camaatın arasında böyük məqama çatmaq, şan-şöhrət qazanmaq olsa, yaxud məqsədi həm Allahın əmrini yerinə yetirərək Onun razılığını cəlb etmək, həm də məxluqatın yanında şöhrətli olmaq olsa yenə də riya sayılır. «Nisa» surəsində buyurulur: إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُواْ إِلَى الصَّلاَةِ قَامُواْ كُسَالَى يُرَآؤُونَ النَّاسَ وَلاَ يَذْكُرُونَ اللّهَ إِلاَّ قَلِيلاً مُّذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لاَ إِلَى هَـؤُلاء وَلاَ إِلَى هَـؤُلاء «Həqiqətən münafiqlər Allaha qarşı məkr və hiylə işlətdilər, Allah da onların hiylə və məkrlərinə cəza verəcəkdir. Onlar namaza qalxanda yalnız halsız və ikrah üzündən qalxır, özlərini camaata göstərir və riyakarlıq edirlər. Allahı da çox az yad edirlər. Onlar küfrlə iman arasında tərəddüddədirlər. Nə mö`minlərlə birlikdədirlər, (çünki batinləri küfr ilə doludur) nə də kafirlərlə (çünki zahirdə islamı qəbul etmişlər və mö`minlərə oxşayırlar).» «Maun» surəsində buyurulur: فَوَيْلٌ لِّلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ الَّذِينَ هُمْ يُرَاؤُونَ «Riyakar halda namaz qılanlar üçün ağır əzablar vardır. O, şəxslər üçün ki, öz namazlarından qafil və xəbərsizdirlər; onlar özlərini riyakarlığa vururlar ki, camaat onları tə `rifləsin.» RİYA KİÇİK ŞİRKDİR Peyğəmbəri-əkrəm (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) buyurur: قَالَ (ص) اِنَّ اَخْوَفَ مَا اَخَافُ عَلَيْكُمْ الشَّرْكُ الْاًصْغَرُ قَالُوا وَ مَا الشِّرْكُ الْاًصْغَرُ قَالَ (ص) الرِّياءُ يَقُولُ اللهُ تَعَالِى يَوْمَ الْقِيَامَةِ اِذا جَازَى الْعِبَادَ بِاَعْمَالِهِمْ اِذْهَبُوا اِلَى الْذِينَ كُنْتُمْ ثُرَاءُونَ فِى الدُّنْيَا فَنْظُرُوا هَلْ تَجِدُونَ عَنْدَهُمْ الْجَزَاءَ «Snzin üçün qorxduğum ən böyük və qorxulu şey kiçik şirkdir.» Soruşdular ki, kiçik şirk nə deməkdir? Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) buyurdu: «Riya. Qiyamət günü Allah bəndələrin əməllərinin əvəzini verərkən, riyakarlara buyurar: Kimin üçün əməl etmişsinizsə onlara da müraciət edin, savabınızı onlardan alın.» RİYAKAR ÖZÜNÜ ALDADIR Rəsuli-əkrəmdən (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) qiyamət günü nicat t.nların kim olması barəsində soruşulduqda buyurdu: سُئِلَ رَسُولُ اللهِ (ص) فِيمَا النَّجَاةُ غَدًا فَقَالَ (ص) اِنَّمَا النَّجَاةُ فِِى اَنْ لاَ تُخَادِغُوا اللهَ فَاِنَّمَا مَنْ يُخَادِعِ اللهَ يَخْدَعْهُ وَيَخْلَعْ مِنَ الْاِيمَانِ وَيَخْدَعْ نَفْسَهُ لَوْ يَشْعُرُ فَقِيْلَ لَهُ وَكَيْفَ يُخَادِعُ اللهَ قَالَ فَيَعْمَلْ بِمَا اَمَرَ اللهُ بِهِ ثُمَّ يُرِيدُ بِهِ غَيْرَهُ فَاتَقُوا اللهَ وَاجْتَنِبُوا الرِّيَاهُ فَاِنَّهُ شِرْكٌ بِاللهِ اِنَّ الْمُرَائِىَ يَدْعِى يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِاَرْبَعَةِ اَسْمَاءٍ يَا كَافِرُ يَا فَاجِرُ يَا غَادِرُ يَا خَاسِرُ، حَبِطَ عَمَلِكَ وَ بَطَلَ اَجْرُكَ وَلاخَلاقَ لَكَ الْيَوْمَ فَالْتَمِسْ اَجْرَكَ مِمَّنْ كُنْتَ تَعْمَلُ لَهُ «Nicat bundadır ki, Allaha qarşı hiylə işlətməyəsiniz. Hər kəs Allaha qarşı məkr və hiylə işlətsə, Allah da ona məkr işlədər, yə`ni onun hiylə və məkrinin əvəzini ona çatdırar, imanını ondan alar. Əgər Allahı deyil, özünü aldatmasını başa düşsə, gərək riyadan uzaq olsun. Həqiqətən riya Allaha şərik qoşmaqdır. Qiyamət günü riyakar şəxs dörd adla çağırılacaq: Ey kafir, ey facir (günahkar), ey ğadir (məkrbaz), ey xasir (ziyankar)! Sənin əməlin batil və savabların zay olmuşdur, kimin üçün əməl edirdinsə, öz savablarını da ondai istə.»2 CƏHƏNNƏM RIYAKARLARIN ATƏŞINDƏN NALƏ EDƏR Imam Baqir və imam Sadiq əleyhiməssəlamdan belə nəql olunur: وَ اِنَّ عَبْداً عَمِلِ عَمَلاَ يَطْلُبُ بِهِ وَجْهَ اللهِ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ ثُمَّ اَدْخَلَ فِيهِ رِضَا اَحَدٍ مِنَ النَّاسِ كَانَ مُشْرِكَا «Əgər bəndə müəyyən bir əməli yerinə yetirsə və məqsədi də Allahın razılığını və axirət savabını qazanmaq olsa, amma öz niyyətində məxluqun razılığını da nəzərdə tutsa, müşrik olacaqdır.» Peyğəmbəri-əkrəmdən (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) belə nəql olunur: عَنْ النَّبِىَّ (ص) اِنَّ النَّارَ وَاَهْلَهَا يَعُجُّون مِنْ اَهْلِ الرِّيَا فَقِيلَ يَارَسُولَ اللهِ كَيْفَ يَعِجُّ النَّارُ قَالَ مِنْ حَرِّ النَّارِ الَّتِى يُعَذَّبُونَ بِهَا «Cəhənnəm odu və onun əhli riyakarların əlnndən nalə edər.» Soruşuldu ki, atəş necə nalə edə bilər? Buyurdu: «Riyakarlara əzab verilən atəşin istilik və şiddətindən.» Əmirəl-mö`minin Əli əleyhissəlam buyurur: اِنَّ اللهَ بَعَثَ مَحَمَّداً (ص) لِيُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ عِبَادِهِ اِلَى عِبَادَتِهِ «Allah-taala Həzrəti Məhəmmədi (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) ona görə peyğəmbərliyə seçmişdir ki, Onun bəndələrini, bəndələrə ibadət etməkdən saxlayıb, Allaha ibadət etməyə yönəltsin.»

ŞİRK - ALLAHA ŞƏRIK QOŞMAQ وَاعْبُدُواْ اللّهَ وَلاَ تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئًا «Allaha ibadət edin və Ona heç bir şərik qoşmayın!» إِنَّ اللّهَ لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاء... «Allah-taala, Ona şərik qoşulmasını heç vaxt bağışlamır, ondan başqa günahları istədiyi şəxslər üçün bağışlayır.» Yə`ni əgər bir şəxs müşrik halda dünyadan getsə, onun günahı heç vaxt bağışlanmayacaqdır. Lakin şirkdən başqa günahı olan şəxslərin bağışlanması mümkündür. إِنَّهُ مَن يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّهُ عَلَيهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ «Hər kəs Allaha şərik qoşsa, Allah behişti ona haram edər. Onun yeri cəhənnəmdir və zalımlar üçün heç bir köməkçi yoxdur.» لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ «Heç vaxt Allaha şərik qoşma çünki şirk böyük günahdır.» وَمَن يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا «Hər kəs Allaha şərik qoşsa, hökmən yalan demişdir və böyük günaha mürtəkib olmuşdur.» Müşrik – mö`minin, Allahı yeganə bilən şəxs ilə antonimdir. Dini əqidənin ilkin qaydası olan tovhidin müxtəlif mərhələləri olduğundan onun antonimi olan şirkin də eynilə həmin mərhələləri vardır: 1-Allahın Zatı məqamında olan şirk və tovhid; 2-Allahın sifətləri məqamında olan şirk və tovhid; 3-Allahın fe`lləri məqamında olan şirk və tovhid; 4-Allaha itaət məqamında olan şirk və tovhid; 5-Allaha ibadət məqamında olan şirk və tovhid. 1-ALLAHIN ZATI MƏQAMINDA TOVHİD Bu, Allahın pak və müqəddəs Zatını qədim və əzəli, bütün aləmlərin-istər hiss olunan, istərsə də hiss olunmayan imkan aləmlərinin yaradanı olan Allahı bütün cəhətlərdən vahid və yeganə bilməkdir. Həmin məqamdakı olan şirk isə, bu məqamın müxtəlif saylı olmasına inanmaqdır. Belə ki, iki tanrıya inananlar deyirlər ki, kainatın bir-biri ilə bərabər olan iki yaradanı vardır, hər ikisi də qədim və əzəlidir: Biri xeyir işlərin mənşəyi digəri isə bütün şərlərin mənşəyi Onların puç əqidələrinin batil olması, Qur`an ayələrindən aşkar şəkildə görünməkdədir. قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللهِ «De: Hər bir şey Allah tərəfindəndir.» Onlara cavabda bunu qeyd etmək kifayətdir ki, aləmdə heç bir halda müqləq şər yoxdur. Əvvəllər və hal-hazırda mövcud olanların və gələcəkdə yaranacaqların hamısı, ya tam şəkildə xeyirdən ibarətdir, yaxud da həmin şeylərdə xeyir əksəriyyət təşkil edir, şər isə onun müqabilində məğlub olunan sayılır. MƏSİHİLƏR DƏ MÜŞRİKDİR Aləmdə üç yaradana (ata, oğul və müqəddəs ruh) e`tiqad bəsləyən məsihilər də müşrik sayılırlar. Çünki, məsihilər onların hər biri üçün özünəməxsus xüsusiyyət olduğuna inanırlar. «Maidə» surəsində buyurulur: لَقَدْ كَفَرَ الْدِينَ قَالُوا اِنَّ اللهَ ثَالِثُ ثَلاثَةٍ وَ مَا مِنْ اِلهٍ اِلا اِلَهٌ وَاحِدٌ «Allahın bu üçdən - Allah, İsa və Ruhul-qudusdan biri olmasını deyənlər kafir oldular. Halbuki, (bütün varlıqların yaradanı və mənşəyi olan) yeganə Allahdan başqa heç bir tanrı, ibadətə layiq varlıq yoxdur.» BÜTƏ SİTAYİŞ ETMƏK ALLAHA ŞƏRİK QOŞMAQDIR Bu məqamdakı şirkin növlərindən biri, bütpərəstlərin arasında mövcud olan əqidədir. Onlar hər bir varlıq üçün ayrıca bir rəbb olduğuna inanır və deyirlər ki, suyun öz Allahı, havanın öz Allahı və hər bir şeyin öz Allahı vardır. Qur`an onların cavabında buyurur: أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ «Pərakəndə halda olan (və heç bir həqiqəti olmayan) mə`budlar yaxşıdır, yoxsa yeganə və qahir Allah?» 2-ALLAHIN SİFƏTLƏRİ MƏQAMINDA TOVHOD «Sifətlər məqamında tovhid» dedikdə məqsəd, Allah-taalanın həqiqi Zati-ilahi sifətlərini, o cümlədən həyat, elm, qüdrət, iradə və sair kimi xüsusiyyətlərini Allahın Zatı ilə eyni olduğuna inanmaq nəzərdə tutulur və Ondan başqa varlıqlarda isə sonradan yaranan, zatlarına əlavə olunan sifətlər hesab olunmalıdır. Yə`ni bu sifətlərin hər biri Allahdan başqasında nəzərdə tutulduqda Allahın onlara əta etdiyi ne`mət hesab olunmalıdır. Bu məqamda olan ŞİRK isə bundan ibarətdir ki, Allahın sifətlərini Onun Zatına əlavə olunmuş hesab edək. Bunun da nəticəsi əşairə firqəsinin inandığı çoxlu sayda əzəli varlıqların fərz olunmasından ibarətdir MƏXLUQATİN GÖZƏL SİFƏTLƏRİNİN MƏNŞƏYİ ALLAHDIR Əgər hər hansı bir məxluqda gözəl sifətlərin olduğuna inansaq, lakin həmin sifətlərin Allah tərəfindən olduğuna e`tiqad bəsləsək, onda bu, eynilə tovhiddən ibarətdir. Bizim peyğəmbərlərin və mə`sum imamların malik olduqları elm, bilik, qüdrət və sair kimi xüsusiyyətləri barədəki əqidəmiz də məhz bundan ibarətdir. Yə`ni onların hamısını Allah tərəfindən onlara əta olunduğunu, onların özlərinin müstəqil şəkildə heç bir şeyə malik olmadıqlarını qəbul edirik. Bütün varlıqlar ilkin xüsusiyyət olan yaranışda Allaha ehtiyaclı olduqları kimi, ikinci dərəcəli kamal xüsusiyyətləri olan sifətlərə malik olmalarında da Allaha tam mə`nada entiyaclıdırlar və bu sifətləri onlara məhz Allah əta edib. Əlbəttə, hər kəsə öz iradəsi və məsləhət əsasında əta edir. إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَّبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا «Biz insanı (sonradan qanla) qarışan bir nütfədən xəlq etdik, sonra onu eşidən və görən qərar verdik.» ALLAHIN SİFƏTLƏRDƏ DƏ HEÇ BİR ŞƏRİKİ YOXDUR Tovhid əhli inanırlar ki, Allahdan başqa varlıqların özlərindən heç nəyə malik deyil, zahirdə malik olduqları şeylər də yalnız Allah tərəfindəndir, həm zatda, həm də sifətlərində Allaha tam mə`nada ehtiyaclıdırlar. يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاء إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ «Ey insanlar, hamınız Allaha ehtiyaclısınız. Ehtiyacsız və tə`rifə layiq isə-yalnız Allahdır.» Insan həm də özünü müstəqil şəkildə təsəvvür edib, Allahdan ehtiyacsız olması kimi fikirlərdən uzaq olmalıdır. Məsələn, «mən filan kamal sifətinə malikəm», «mənim filan kamalım vardır» və sair kimi sözlərdən uzaq olmalıdır. 3-FE`LLƏRDƏ TOVHID VƏ ŞIRK Fe`llərdə (iş və əməl) tovhid bundan ibarətdir ki, insan bütün mələkut və mülk aləmində yalnız Allah-taalanın həqiqi malik, sahib və idarə edən olduğuna inansın, bu mərhələlərin heç birində Allahın şəriki olmadığını bilsin, eləcə də Onun həm asimanların həm də yerin rəbbi olmasına inansın. Eləcə də Allahı, asimanların, həmçinin bəşər üçün indiyə qədər müxtəlif teleskoplar vasitəsilə aşkar olan və sonradan aşkar olunacaq bütün ulduz sistemlərinin hamısının xaliqi olduğuna inansın. Müasir dəqiq elmi cihazların vasitəsi ilə milyardlarla ulduz kəşf olunmuşdur və onların hər birinin də özünə məxsus sistemi, xüsusi nuru vardır. Bu ulduzların hər biri özünün müəyyən olunmuş orbiti üzrə hərəkətdədir və heç vaxt bir-biri ilə toqquşmayır: YEGANƏ TƏ`SİR QOYAN ALLAHDIR Hər bir varlığa verilən həyat ne`məti Allah tərəfindən olduğu kimi, həyatın başqa xüsusiyyətləri və onların zahir olması da kəmiyyət və keyfiyyət baxımından Allah tərəfindəndir. ALLAHIN İŞLƏRİ SONSUZDUR Allah bütün biçarələrin, zəiflərin fəryadına yetib, onlara çətinliklərdən nicat verir. Bundan əlavə, bütün yaxşılıqlar və gözəlliklər də Onun tərəfindəndir. هُوَ اللهُ الخَالِقُ الْبَارِئُ الْمَصَوِّرُ الرَّزَّاقُ الْمُحْيى الْمُمِيتُ النَّافِعُ الضَّارُّ الْمُجِيبُ الْمُعْطِى الْمُنْعِمُ «O, (mövcudatı) xəlq edib yaradan, (onlara) surət verən, ruzi verən, dirildən və öldürən, (layiq olduqları halda) xeyir və zərər çatdıran, duaları qəbul edən, (varlıq və ne`mət əta edəndir.» Allahın bu və sair şərafətli fe`llər və adlarının hamısı onun «Rəbb» məqamının fe`lləridir və onların hamısı da «Rəbbil-aləmin» kimi mübarək kəlməyə qayıdır. قُل لَّوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِّكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا «Əgər dəryalar mürəkkəb olsa və Allahın kəlmələrini yazıb qurtarmaq istəsələr, Allahın bütün aləmlərdəki tərbiyə etdiyi mərtəbələr sona çatmazdan əvvəl həmin mürəkkəblər qurtarar.» İNSANIN BACARIĞI VƏ QÜDRƏTİ Insanın bütün varlığı Allah tərəfindən olduğu kimi, öz işlərində olan bacarıq və qüdrəti də Allah tərəfindən ona əta olunmuşdur. Yə`ni Allah-taala, onu öyrəndiyi elm, bacarıq və iradəsi üzündən hər hansı xeyir və ya şər işi görə bilməyə bacarıqlı etmişdir. Lakin bu bacarıq və qüdrət də Allahın istəyi ilə şərtlənir. O qədər işlər var ki, insan onun yerinə yetirməyə tam qadir, iradə sahibi olmasına baxmayaraq, onun iradəsinin aradan qaldırılması və yaxud qüdrətinin əldən getməsi səbəbi ilə həmin işi görə bilmir. Belə ki, Əmirəl-mö`minin Əli əleyhissəlam «Nəhcül-bəlağə» hikmətlərində buyurur: عَرَقْتُ اللهَ سُبْحَانَهُ بِفَسْخِ الْعَزَائِمِ وَحَلِّ الْعُقُودِ وَنَفْضِ الْهِمَمِ «Allahı, mənim qərarlarımı ləğv edib aradan .rıb, əzim və iradəmi pozması ilə tanıdım.» Doğrudan da yalnız Allahı tə`sirlərin mənşəyi hesab edən, büqün əsərlərin Onun tərəfindən olduğunu bilən tovhid məqamı necə də yüksək və əzəmətli bir məqamdır! Tovhidin bu mərhələsi çox az insanlara müyəssər ola bilər. Büqün imkan aləminə-istər hiss olunan, istərsə də hiss olunmayan qeybi işlərə yeganə tə`sir edənin Allah olduğuna yəqin etməyin bir neçə müsbət nəticəsi vardır ki, onların bə`ziləri qeyd olunacaq. Həmin məqamdan biri də Allah qarşısında xovf və qorxudur. ALLAHDAN QORXMAQ Mö`min şəxs Allahın əzəmətindən və günahlarının çoxluğundan başqa heç bir şeydən qorxmamalıdır. Çünki o, yəqin şəkildə bilir ki, dünyada mövcud olan bütün canlılar və insan, aralarındakı vücud fərqlərinə baxmayaraq hamılıqla Allahın ordusudur, onlar Allahın izni olmadan heç bir şəxsə xeyir və ya zərər çatdıra bilməzlər. Belə olan halda insan nə üçün başqa şeylərdən qorxmalıdır?! Rəvayətlərdə qeyd olunur: وَحَدُّ الْيَقِينِ اَنْ لاَتَخَافَ مَعَ اللهِ شَيْئًا «Yəqinin həddi budur ki, Allahla birlikdə olub, heç nədən qorxmayasan.» Rəsuli-əkrəm (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) səcdələrinin dualarında belə deyirdi: اِلهى اِنْ لَمْ يَكُنْ غَضَبُكَ عَلَّى فَلاَ اُبَالِىِ «Pərvərdigara! Əgər Sənin mənə qarşı qəzəbin olmasa, daha heç bir şeydən qorxum olmaz.» ALLAHA ÜMİDVAR OLMAQ Tovhid məqamına çatmağın nəticələrindən biri də ümid məqamında olmaqdır. Mö`min şəxs Allahdan başqasına ümid bəsləməməlidir. Əli əleyhissəlam buyurur: لايَرْجُوَنَّ اَحَدُكُمْ اِلا رَبَّهُ «Sizlərdən heç biri Pərvərdigari-aləmdən başqasına ümidvar olmamalıdır.» Hər bir şəxsin varlığı Allah tərəfindəndir, hər bir xeyir yalnız Allah tərəfindən gerçəkləşir, həmçinin hər hansı bir xeyrin bir şəxsdən başqasına çatması da Allahın izni və icazəsi ilədir. Buna görə də Qur`ani-kərim buyurur: «Biyədihil-xəyr». Xeyir yalnız Allahın əlindədir. (Tamamlığın mübtədadan qabağa keçməsi bu mə`nanı çatdırır). «Yunis» surəsinin axırında buyurulur: وَإِن يَمْسَسْكَ اللّهُ بِضُرٍّ فَلاَ كَاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلاَ رَآدَّ لِفَضْلِهِ «Əgər Allah sənə zərər çatdırmaq istəsə, onun qarşısını Allahın özündən başqa alan bir kəs tapılmaz. Əgər sənə bir xeyir çatdırmaq istəsə, heç kəs onun qarşısını ala bilməz.» وَمَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللّهِ «Sizə çatan ne`mətlərin hamısı Allah tərəfindəndir.» Mə`lum olur ki, mülk və mələkut aləmində olanların hamısı Allahın məxluqudur və öz-özlüyündə acizdirlər. Əgər bir şəxs öz işlərində Allahdan başqasına ümid bağlasa, Allah kərəm və mərhəməti üzündən onun ümidini heçə çıxarar ki, bir daha Allahdan başqasına ümidvar olmasın. Bu da aşağıdakı hədisin məzmunudur: لاَقْطَعَنَّ اَمَلَ كُلِّ آمِلٍ اَمِلَ غَيْرِى NE`MƏT VERƏNƏ TƏŞƏKKÜR Tovhidin məqamından biri də ne`mət verən şəxsə təşəkkür edib, onu tə`rifləməkdir. Tovhidə inanan bir şəxs, bütün varlıqların həm zatda, həm də sifətdə bütünlüklə Allah-taalanın məxluqu olduğuna yəqin etdikdən sonra, ona çatan hər bir xeyrin Allah tərəfindən olduğunu bilir. Həmçinin bunu da bilir ki, başqalarına xeyir çatdıran yalnız Allahdır. Belə olan halda, yalnız Allahı həmd-sənaya və tə`rifə layiq görür, tam agahlıq üzündən «Əlhəmdu lillah» deyir. TOVHID VƏ TƏVƏKKÜL BÜTÜN SƏBƏBLƏR, ONLARI YARADAN ALLAHIN ƏLİNDƏDİR Tovhid yolu gedən bir şəxs, bütün işlərində, habelə mənfəəti cəlb edib, zərəri dəf etməkdə yalnız Allaha arxalanıb, ona ümidvar olmalı, bütün səbəblərin Onun ixtiyarında və ona tabe olduğunu bilməlidir. Bunu da yadda saxlamalıdır ki, əgər onun üçün bütün xeyir səbəbləri mövcud olsa, lakin Allah istəməsə ona xeyirin çatması qeyri-mümkündür. həmçinin, əgər bütün səbəblər ondan kəsilsə, lakin Allah hər növ xeyrin ona çatmasını istəsə, yenə də ona çatacaqdır. Əgər onun zərərinə qurtaran bütün səbəblər olsa, lakin Allah ona zərər çatmasını istəməsə, ona heç vaxt xəsarət dəyə bilməz.

ÖZÜNÜ TANIMAQ VƏ NƏFSI SAFLAŞDIRMAQ İnsanın yalnız bir həqiqəti (nəfsi) var, lakin o müxtəlif cəhətlərə və yönlərə malikdir. İnsanın vücudu idraksız və şüursuz torpaq maddəsindən başlanır, mələkuti - mücərrəd bir cövhərlə sona çatır. Allah-taala Qur`ani Kərimdə buyurur: “O Allah ki, hər bir şeyi yaxşı yaratdı, Özü də insanın yaradılışını torpaqdan başladı. Sonra onun nəslini dəyərsiz suyun xülasəsindən (nütfədən) qərar verdi. Sonra onu gözəl və mö`tədil, normal bir halda bəzədi, Özünün (mücərrəd və Ona mənsub olan dəyərli) ruhundan ona üfürdü, sizin üçün qulaq, göz və qəlb qərar verdi. Yenə də siz Allahı çox az zikr edirsiniz!” İnsanın vücud baxımından müxtəlif dərəcə, cəhət və mərtəbələri vardır. O, bir tərəfdən təbii bir cisimdir və onun xassələrinə (tə`sirlərinə) malikdir. Digər tərəfdən inkişaf etməkdə olan cisim olub onun xassələrinə malikdir. Həm də (canlı) olub canlıların xassələrinə malikdir və nəhayət o, bir insandır və onun da heyvanlarda mövcud olmayan müəyyən əlamət və xassələri vardır. Deməli insan bir həqiqətdən ibarətdir, lakin onun vücud baxımından müxtəlif dərəcə və mərtəbələri vardır. Belə ki, insan “mənim çəkim və formam” deməklə özünün inkişaf etməkdə olan cisim mərtəbəsindən xəbər verir. Amma “mənim yeməyim, inkişafım ” dedikdə inkişaf edən cisim mərtəbəsindən xəbər verir. “Mənim hərəkət, şəhvət və qəzəbim” dedikdə öz heyvani mərtəbəsindən xəbər verir. “Mənim əqlim, düşüncəm və təfəkkürüm” dedikdə isə özünün ali-insani mərtəbəsini bəyan edir. Deməli insanın müxtəlif “mən” və “öz” ləri vardır: cismani “öz”, nəbati “öz”, heyvani və insani “öz”. Dəyər və əsalət insani “öz”ə məxsusdur. İnsanı insan edən, onu sair heyvan və canlılardan üstün edən də məhz onun mələkuti, mücərrəd və Allah tərəfindən verilən ruhudur. Hikmətli Allah Qur`ani Kərimdə insanın yaradılışını belə vəsf edir: “Biz insanı palçığın xülasəsindən yaratdıq, sonra onu nütfə halına salaraq möhkəm bir yerdə (atanın sülbündə və ananın bətnində) qərar verdik. Sonra nütfəni ələqə və ələqəni yumşaldılmış ət halına saldıq, o əti sümüyə döndərdik, sonra o sümükləri ətlə örtdük. Daha sonra təzədən (mələkuti, mücərrəd ruh verməklə) digər bir xilqət inşa etdik. Yaradanların ən yaxşısının kamil qüdrətinə afərin!” Məhz insanın yaradılışı barəsində Allah-taala buyurur: “Təbarəkəllahu əhsənul-xaliqin.” Məhz bu mələkuti ruh səbəbi ilə insan elə bir yüksək məqama çatır ki, Allah mələklərə səcdə etmək əmrini verib buyurur: “Adəmi yaradıb (Özümə mənsub olan) ruhdan ona verdikdə, siz ona tərəf səcdə edin!” İnsan Allah tərəfindən ehtirama layiq görülür və onun barəsində buyurulur “Biz Adəm övladlarını əzizlədik, onları quruluqların və dəryaların miniyinə səvar etdik, hər bir ləzzətli və pakizə yeməklərdən onlara ruzi verdik və onu məxluqatın çoxundan üstün etdik.” Bu yüksək məqam da məhz onun mələkuti ruhuna görədir. Deməli insan öz nəfsini saflaşdırmaq və həqiqi insan olmaq istəyirsə onda, heyvani və cismani “öz”ünü yox, insani “öz”ünü pərvəriş verməlidir. Peyğəmbərlərin hədəfi də bu olmuşdur ki, insana, onun insani yönünün qurulmasında və pərvəriş verilməsində kömək etsin. Peyğəmbərlər insanlara buyurmuşlar ki, özünüzün insani “özünü” unutmayın, əgər insani özlüyünüzü heyvani istəklərinizə qurban versəniz sizə çox böyük bir ziyankarlıq üz verəcəkdir. Qur`anda buyurulur: “Ey Peyğəmbər, onlara de: Ziyankar o kəslərdir ki, nəfslərini (insani nəfslərini) və öz əhli-əyalını qiyamətdə əldən vermiş olsunlar və aşkar ziyankarlıq da məhz budur.” Heyvani həyatdan başqa bir şey düşünməyənlər həqiqətdə öz insani şəxsiyyətlərini itirmişlər və onu axtarmaq fikrində deyillər. Əmirəl-mö`minin Əliyyibni Əbitalib (ə)buyurub: “O kəsə təəccüb edirəm ki, itiyini axtarmaq üçün çalışır, halbuki özünün (insani) nəfsini (gövhərini) itirmişdir və onu axtarmaq fikrində deyildir.” Bundan da pis və dərdli ziyan ola bilməz ki, insan dünyada özünün həqiqi və insani şəxsiyyətini uduzub əldən versin. Belə şəxslər üçün heyvanlıqdan başqa bir şey qalmayacaqdır. İNSANI RUH VƏ HEYVANİ NƏFS İnsan nəfsi barəsində nazil olan ayələr və nəql olunan rəvayətlər iki qismə bölünür: Bunlardan bir qismi nəfsi çox dəyərli, mələkuti, şərafətli və mücərrəd aləmdən gələn, bütün insani dəyər və səciyyələrdən də fəzilətli olan bir gövhər kimi vəsf edir. Bu qisimdə insana tövsiyə edilir ki, onun qorunub saxlanmasında, qüvvətləndirilməsində və pərvəriş verilməsində ciddi cəhdlə çalışsın, belə bir dəyərli gövhərin əldən verilməməsinə, nəticədə ziyan görülməməsinə sə`y göstərsinlər. Misal üçün Qur`anda buyurulur: “Ey Muhəmməd! Səndən ruhun həqiqəti barəsində soruşurlar, cavabında de: Ruh mənim Pərvərdigarımın əmrindəndir (əmr aləmindəndir) və sizə verilən elm çox az bir şeydir.” Bu aləmdə ruh əmr (təcərrüd) aləmindən – maddi aləmin fövqündə dayanan bir aləmdən gələn varlıq ünvanı ilə vəsf edilir. Əmirəl-mö`minin Əliyyibni Əbitalib (ə) nəfs barəsində buyurur: “Nəfs çox bir qiymətli gövhərdir, hər kəs onu qoruyub saxlasa onu çox yüksək məqama çatdırar, hər kəs onu saxlamaqda səhlənkarlıq etsə onu alçaqlığa çəkəcəkdir.” Başqa bir hədisdə buyurur: “Hər kəs öz nəfsinin qədir-qiymətini dərk etsə onu fani və ötəri işlər görməklə alçaqlığa çəkməz.” Başqa bir hədisdə isə belə buyurur: “Hər kəs öz nəfsini şərafətini anlasa onu şəhvətlərin və batil arzuların alçaqlığından qoruyar.” Yenə buyurur: “Hər kəsin nəfsi şərafətli olsa onun atifələri və insani duyğuları çox olacaqdır.” Yenə buyurur: “Hər kəsin nəfsi şərafətli olsa, onu (başqalarından bir şey) istəmək zillətindən uzaq saxlayar.” Bu kimi ayə və rəvayətlərdən mə`lum olur ki, insanın nəfsi çox dəyərli və qiymətli bir gövhərdir, hər bir kəs onun qorunub saxlanmasında və pərvəriş verilməsində çalışmalıdır. İkinci qismdən olan ayə və rəvayətlərdə nəfs çox şər, insanın düşməni və bütün pisliklərin mənşəyi kimi təqdim edilir və tövsiyə edilir ki, onunla mübarizə .rıb onu məğlub etmək lazımdır, əks halda insanın bədbəxtliyinə səbəb olacaqdır. Misal üçün, Qur`anda buyurulur: “Amma hər kəs öz Rəbbinin məqamından qorxsa və nəfsini, onun istəklərindən saxlasa behişt onun yeri olacaqdır. Qur`anda Həzrəti Yusifin dilindən belə deyilir: “Mən öz nəfsimə bəraət qazandırmıram, çünki nəfs həmişə insanı pisliklərə əmr edir, yalnız Allahın rəhm etdiyi kəslərdən başqa.” Peyğəmbəri Əkrəm (s)buyurub: “Sənin ən böyük düşmənin iki böyrün arasında yerləşən nəfsindir.” Əmirəl-mö`minin Əliyyibni Əbitalib (ə)buyurur: “Nəfs həmişə insanı pisliklərə doğru əmr (sövq) edir. Belə isə hər kəs onu əmanətdar hesab etsə nəfs ona xəyanət edər, hər kəs ona e`timad etsə nəfs onu həlak edər, hər kəs ondan razı olsa nəfs onu daxil olunan ən pis yerə daxil edər.” Əmirəl-mö`minin Əliyyibni Əbitalib (ə)başqa bir hədisdə buyurur: “Öz nəfsinə xatircəm olmaq şeytanın ən möhkəm fürsətlərindəndir.” İmam Səccad (ə) belə deyir: “Pərvərdigara! Sənə şikayət edirəm o nəfsdən ki həmişə pisliklərə göstəriş verir, günah və xətalara üz gətirir, günahı sevir, özünü Sənin qəzəbin qarşısında qərar verir və məni günahlara və fəlakət yollarına çəkir!” Bu kimi ayə və rəvayətlərdən mə`lum olur ki, nəfs çox pis və şər varlıqdır, bütün pisliklərin mənşəyidir, onunla mübarizə .rıb məğlub etmək lazımdır. Bə`ziləri belə təsəvvür edə bilər ki, yuxarıda qeyd olunan iki dəstə rəvayətlərin arasında ziddiyyət vardır, yaxud belə fikirləşə bilər ki, insanın iki nəfsi vardır: biri bütün yaxşılıqların mənşəyi olan insani nəfs, digəri isə bütün pisliklərin mənşəyi olan heyvani nəfs. Halbuki bu iki təsəvvürün hər ikisi səhvdir. Çünki əvvəla, ayə və rəvayətlərin arasında heç bir ziddiyyət yoxdur, ikincisi isbat olunmuşdur ki, insanın birdən artıq həqiqəti yoxdur, onun yalnız bir nəfsi vardır. Onun insani və heyvani yönlərinin bir-birindən ayrı olması da düzgün deyildir., lakin insanın nəfsi iki vücudi yönə və mərtəbəyə malikdir. Aşağı mərtəbədə bütün heyvani sifətlərə malik olan bir heyvandır, yüksək mərtəbədə isə ona ilahi ruh üfürüldüyü və mələkut aləmindən gəlmiş olan bir insandır. Nəfsin şərafətli və dəyərli olmasını göstərən, bütün yaxşılıqların mənşəyi hesab edən və onun pərvəriş edilməsinə tövsiyə edən hədislərdə onun yüksək mərtəbəsinə işarə edilir. Amma “nəfs sənin düşmənindir, ona e`timad edərsənsə o səni həlak edər, onunla cihad və mübarizə .rmaq lazımdır” - deyə buyurulan hədislər isə onun alçaq mərtəbəsinə, yə`ni heyvani mərtəbəsinə işarədir. Əgər “öz nəfsini gücləndir və ona pərvəriş ver” deyə buyurulursa məqsəd insani mərtəbəsidir. Amma əgər “onunla mübarizə .rıb məğlub et” deyilirsə onun heyvani və alçaq mərtəbəsi nəzərdə tutulur. Bu iki “öz”, yaxud iki vücudi mərtəbə arasında daim çəkişmə mövcuddur. Heyvani “öz” insanı həmişə öz meyl və istəklərini tə`min etməyə sövq edir, Allah dərgahına yüksəlib təkamül və tərəqqiyə nail olmaq yollarını insani nəfsin üzünə bağlayır və onu öz ixtiyarına keçirir. Bunun əksinə olaraq insani “öz”, yaxud insan vücudunun ali mərtəbəsi həmişə ali-insani kamal mərhələlərini qət etməyə və ilahi dərgaha yaxınlaşmağa çalışır. Bu məqama nail olmaq üçün insan özünün heyvani qərizələri və meylləri nəzarət altına alıb cilovlamalı, onları öz ixtiyarına keçirtməlidir ki, bu mübarizə səhnəsində bu ikisindən hansı birinin digərinə qələbə çalacağını görsün. Əgər insani və mələkuti “öz” qələbə çalsa insani dəyərlər çiçəklənir, insanı yüksək dəyərli ilahi dərgaha doğru seyr etdirir. Amma əgər heyvani “öz” qələbə çalarsa insan əqlinin çırağı sönür və onu azğınlıq vadisinə sürükləyir. Peyğəmbərlər də gəlmişlər ki, belə bir müqəddəs və müqəddəratı həll edən mübarizədə insanlara kömək etsinlər.

بِسمِ الله الرحمن الرَحِيمِ اَلْحَمْدُللَِّهِ رَبِّ الْعَالَمِيَن وَصَلَّى اللّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ وَلاَ سِيَّمَا بَقِيَةِ اللَّهِ فىِ اْلاَرَضِيَن Bismillahir-rəhmanir-rəhim Butun həmd-səna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur! Allahın salam və salavatı ağamız və seyyidimiz Həzrət Muhəmməd və onun pak Əhli-beytinə, xususilə Allahın yer uzundə saxladığı şəxsə (həzrət Məhdiyə) olsun! Biz Allahı hər bir cəhətdən yeganə bilirk. Çünki, “Tovhid” - “vəhdət” kökündən olub təkləndirmək, yeganə bilmək mə`nasınadır. Onu Zatında yeganə bildiyimiz, Zatında vahid, vücudu isə vacibül-vücud olmasına (y`ə`ni vücud varlığı başqasından deyil, Özündən olan, heç nəyə ehtiyacı olmadığına) e`tiqad bəslədiyimiz kimi, Allahın sifətlərində də yeganəliyinə inanmalıyıq. Həmçinin Allahın sifətləri Zatının eynidir Bizim e`tiqadımıza görə, Onun Zati sifətlərində heç bir misli, tayı-bərabəri yoxdur. Ayə: “Leysə kəmislihi şəy`un.” Heç bir şey Onun (Allahin) misli, oxşarı deyildir. Allah, elm və qüdrətdə misilsiz, xəlq etmək və ruzi verməkdə şəriksizdir, kamal sifətlərində heç bir tayı-bərabəri yoxdur. Hər kəs ibadətdə Allahdan qeyrisini şərik qoşsa, müşrik sayılır. Məsələn, ibadətdə Allahdan qeyrisinə yaxınlaşmaq istəyən şəxs kimi. Bu şəxsin hökmü bütə pərəstiş edənlərin hökmüdür, aralarında heç bir fərq yoxdur. *** Biz şiələr inanırıq ki, elm, qüdrət, qəni – ehtiyacsız olmaq, iradə (istək), həyat və s. Allahdakı həqiqi sifətlərdur və kamal və cəmal sifətləri adlandırılır. Bütün bu sifətlər Allahın Zatının eynidir və Zatına artırılan olan sifətlər deyil. Bu sifətlərin vücudu Zatının vücudundan başqa bir şey deyildir. Deməli, misal üçün, Onun qüdrəti vücud baxımından elə həyatıdır və həyatı da elə qüdrətidir. Yə`ni Allah diri (Həyy) olduğu ilə eyni zamanda qadirdir və qadir olduğu halda həyydir. Onun sifətləri və sifətlərinin vücudunda ikilik məsələsi ayrı-ayrı iki şey olmaq əsla yoxdur. Sair kamal sifətləri də eynilə belədir, lakin o sifətlər insan zehnindəki mə`na və məfhumlarda bir-birindən fərqlənir, həqiqət, gerçəklik və vücudlarında isə bir-birindən heç də fərqlənmir. Çünki, əgər o sifətlər vücudlarında bir-birindən fərqli olsalar bu halda sifətlərin sayına uyğun olaraq vacibül-vücudun çoxluğu lazım gələr və Allahın Zatının həqiqi vəhdətinə xələl yetişər. Bu da tovhid əqidəsinə ziddir. Sübuti izafi (nisbi) sifətlərə gəldikdə isə, (xaliqiyyət, raziqiyyət, bütün varlıqların səbəbi, ilkinlik və s. kimi) bu sifətlər də özünün həqiqi mə`nasında vahid və həqiqi bir sifətə qayıdır, o da Allahın bütün varlıqlara nisbətən qəyyum olmasıdır Qəyyum - Hər bir şeyin qaimi, hafizi, hər bir şeyin varlığına səbəb olan şeyi varlığa əta edən). Bu qəyyumluq da vahid bir sifətdir ki, ondan əsər-əlamət, nəzərlər müxtəlifliyini şərt etməklə bir neçə sifət çıxır. Cəlal sifətləri adlanan səlbi sifətlərə gəldikdə isə, hamısı vahid bir mövzunun inkar edilməsinə qayıdır: o da imkanın Ondan səlb (inıar) edilməsidir. İzah: varlığı zəruri olan varlığa “vacibül-vücud” deyilir. Bə`zi varlıqların isə yoxluğu, olmaması zəruridir, bunlara da “mümtəniül-vücud” deyilir. Bə`zilərinin isə nə varlığı zəruridir, nə də yoxluğu.. Bunlara “mümkünül-vücud” deyilir Allah mümkünül-vücud deyildirç bunun mə`nası, mümkünül-vücuda xas olan cismiyyətin, surət, hərəkət və sukunət, ağırlıq və yüngüllük və s. kimi sifətlərin, ümumiyyətlə hər bir nöqsanın, çatışmamazlığın səlb inkar olunmasıdır. Allah həmişə eşidən (səmi`), görən (bəsir), bilən (əlim), qadir (qüdrətli), həkim (hikmət sahibi), əziz (məğlub olmayan, yenilməz), Həyy (diri), Qəyyum, Vahid, Qədimdur (əzəli). Bunlar Onun Zatının sifətləridir. Digər tərəfdən, Allahın mümkünül-vücud olmaması həqiqətdə elə vacibül-vücud olmasıdır. Onun vacibül-vücud olması isə kamal sifətlərindəndir. İmkanın inkarı da əsl həqiqətdə vücudun vacibliyinə qayıdır və vücudun vacibliyi də kamal sübuti sifətlərdəndir. Deməli, cəlal (səlb) sifətləri də nəticə etibarı ilə axırda kəmaliyyə (sübuti) sifətlərinə qayıdır və Allah-Taala bütün çəhətlərdən vahiddir, Müqəddəs Zatında çoxluğa yol yoxdur. Həmçinin, Onun Səməd və Vahid həqiqətində heç bir mürəkkəblik (tərkib) yoxdur. Həmçinin, Allahın sübuti sifətlərinin Zatına artırıldığına, əlavə olduğuna inananların da sözləri təəccüb doğurur. Bu təriqət ardıcılları əzəli varlığın çoxluğuna, vacibül-vücud üçün şəriklərin varlığına e`tiqad bəsləyirlər, yaxud onun mürəkkəb olduğunu söyləyirlər, halbuki Allah-Taala bu kimi işlərdən uzaqdır. *** Bizim e`tiqadımız budur ki, Allah-Taala Vahid (sifətdə yeganə) və Əhəddir (Zatda yeganədir). Onun oxşarı və misli, tayı-bərabəri yoxdur. Qədimdir (əzəlidir, kimsə Ondan öncə mövcud olmamışdır) və heç zaman məhv olmamış, məhv olmayacaqdır. O, Əvvəl və Axırdır. Alim (elmli), Həkim (hikmət sahibi, əbəs iş görməyən), Adil (ədalətli), Həyy (diri), Qadir (qüdrət sahibi), Qəniyy (ehtiyacsız), Səmi` (eşidən) və Bəsir (görən)-dir. Məxluqatın sifətləri ilə vəsf olunmaz. O nə cisimdir, nə də surət. Surət–hər şeyin gerçəkləşməsi, vücuda gəlməsi üçün zəruri olan hissə, onun təşkiledicisidir ki, onsuz həmin şeyin vücuda gəlməsi heç bir vəchlə mümkün deyildir. Məsələn, insan iki yöndən təşkil olunmuşdur: biri maddə (cismiyyət), biri isə surət (ruh, təfəkkür və iradə qüvvəsi). Onun maddəsinin, yə`ni cismiyyətinin vücudunun davamlı, qalarlı olması və nəticədə insan hesab olunması əsas e`tibarı ilə surətindən, yə`ni təfəkkür qüvvəsindən asılıdır. Allah-Taalanın isə Müqəddəs Zatında insandakı və sair varlıqlardakı kimi mürəkkəblik (bir neçə şeyin–surətlə maddənin birləşib bir şey vücuda gətirməsi) mövcud olmadığından, Onda nə cism var, nə də surət. Nə cövhərdir (substansiya), nə ərəz (aksidensiya). Onun ağırlığı, yüngüllüyü, hərəkəti, sükunu, zamanı, məkanı yoxdur. Ona heç bir şeylə işarə olunmaz. Imam Əli (əleyhissalam)-dan Zə`ləbin cavabında belə nəql olunmuşdur: “Görmədiyim Rəbbə ibadət edənlərdən olmadım” Zə`ləb elə güman etdi ki, Həzrət gözlə görməyi deyir, buna görə də dedi: Onu necə görürsən? Həzrət buyurdu: “Gözlər Onu müşahidə etməklə görməzlər, lakin qəlblər imanın həqiqəti (nuru) ilə (Allahın vəhdaniyyət, rübubiyyət və sair sifətlərini təsdiq etməklə) görər. Hər şeyə yaxındır (hər şeyə əhatəsi var), amma onlara yapışmamışdır; onlardan da uzaqdır, amma onlardan ayrı deyildir (çünki, yaxınlıq yapışmaqla, uzaqlıq ayrı olmaqla cismin xüsusiyyətlərindəndir); danışandır (sözü yaradan, icad edəndir), amma düşünüb təfəkkür etmədən (çünki, təfəkkür edib düşünmək bilməməzlik nəticəsindədir və Allah belə şeylərdən pak və münəzzəhdir!); iradə edəndir, amma qərara gəlmədən və hazırlaşmadan (çünki, qərara gəlmək hansısa bir işin görülməsinin müqəddiməsi olan iradədir və bu da cismin xüsusiyyətlərindəndir ki, bir işi görüb-görməməkdə tərəddüd edir. Amma Allah taala tərəddüd ;....... Dərk edir amma cismilə yox, Danışandır, amma sözlə yox, Əşyalarda vardır amma onlarla qarışmadan, onlardan da xaricdədir amma ayrılıqla yox, Hər şeyin fövqündədir amma “Onun fövqündə bir şey var” deyilməz. Hər şeyin yanındadır amma “Onun yanı var” deyilməz. Hər bir əşyada var amma bir şeyin başqa bir şeyə daxil olması kimi yox. Onlardan da xaricdədir, amma bir şeyin başqa bir şeyin xaricində olduğu kimi yox. *** Həmçinin Onun şəriki, oxşarı, ziddi, həyat yoldaşı, övladı yoxdur (ola da bilməz). Gözlər Onu görə bilməz, lakin O, gözləri görür. Hər kəs Onu məxluqata oxşatsa (məsələn, Onun üçün üz, əl, göz və s. təsəvvür etsə), yaxud Onun dünya aləminin asimanına nazil olmasına, yaxud cənnət əhli üçün ay kimi zahir olmasına və s. e`tiqad bəsləsə, şəksiz ki, kafir hökmündədir Kiramiyyə firqəsi deyir ki, O, yuxarı səmtdədir! Bax: “Əl-fərqu beynəl-firəq”, səh.131; “Əl-miləlü vən-nihəl”, 1-ci cild, səh.99; Həmçinin, “Əşairə” firqəsi (“Əl-isabətü fi üsulid-diyanəti”, səh.36-55) və “Vəhhabiyyət” firqəsi (Ibni Teymiyyənin “Əl-əqidətül-həməviyy” kitabı, 1-ci cild, səh.429, “Əl-hədiyyətüs-sinniyyə” səh.96, Məhəmməd ibni Əbdül-vəhhabın 5-ci risaləsində) bu əqidədədir. Həmçinin, bə`zi firqələrin batil nəzərinə görə (sufilərin iddia etdiyi kimi) Allah ariflərin bədənləri ilə müttəhid olur! Özünü arif hesab edən Bilzərai “Səbhətül-mərcan” kitabında deyir: Məxluqat Bari-Taalanın (Allahın) məzhəridir (təzahür yeridir). O, məxluqun hər bir cüz`ündə seyr edir Bu kimi şəxslər hər bir eyb və nöqsandan pak-pakizə olan Xaliqin həqiqətini anlamırlar. Hətta zehnlərimizdə Ona aid etdiyimiz ən dəqiq mə`nalar belə, bizim özümüz kimi məxluq (xəlq olunmuş) olub bizə qayıdır (İmam Baqir (əleyhis-salam)-ın tə`biri ilə). Həmçinin, “O (Allah) Qiyamət günü məxluq üçün zahir olacaq və bəndələr Onu görəcək” deyənlər də, hətta cismiyyəti Ondan inkar etsələr də belə kafirlər dəstəsindən sayılır. “Əşairə” məzhəbinin e`tiqadına görə, “Qiyamət günü Allah-Taala məxluqat üçün görünəcəkdir.” Bax: Əbil-həsən Əş`əri, “Əl-ibanətü fi-üsülad-diyanət”, səh.5-6; “Əl-miləlü vən-nihəl”, 1-ci cild, səh.85-94 Təftazaninin “Şərhül-əqaid”inə Kəstəlinin haşiyəsi, səh.70; “Əl-ləvamiül-ilahiyyə”, səh.82-98 “Sünnü alimlərinin hamısı bu fikirdədir ki, axirətdə Allah-Taala mö`minlər üçün görünəcək. Onların e`tiqadlarına görə, hər bir halda, hər bir diri üçün əql yolu ilə Onu görmək mümkündür, yalnız mö`minlər üçünsə, axirətdə görünməsi vacibdir.” “Əl-fərqü beynəl-firəq”, səh.335-336. Mücəssəmə firqəsi (nəuzu billah, Allahı cisim hesab edənlər) istisna olmaqa, sair sünnülər belə güman edirlər ki, məhşər əhlinin hamısı qiyamətdə Allahı görəcəklər (Allah belə işlərdən pak və münəzzəhdir!) gözlərinin şüaları onun cisminə (nəuzu billah!) müttəsil olacaq (dikiləcək), Ona nəzər edəcək, Onun barəsində mübahisə etməyəcəklər, necə ki, buludsuz havada ay və günəş barəsində mübahisə etmirlər. Amma münaqişəli məsələ budur ki, görəsən cismiyyətdən uzaq olduğu halda, Onu görmək mümkündürmü? Yoxsa bu qeyri-mümkün bir işdir?! “Əşairə” firqəsi birinci nəzəriyyəni (mümkünlüyü), biz isə Mə`sum Imamlarımıza tabe olaraq ikinci nəzəriyyəni (Allahı görməyin heç bir vəchlə mümkün olmamasını) qəbul edirik. Bunlardan əlavə, sünnülər bə`zi qondarma hədislərə əsasən, nəuzu billah, deyirlər ki: “Allah Adəmi Öz surətində yaratdı”; “Onun bədən üzvlərin var (barmaq, bilək, ayaq). Ayağında olan əlamətlərlə tanınır”; “Qiyamət günü cəhənnəmin nə`rəsinin qabağını almaq üçün ayağını cəhənnəmə qoyacaq, cəhənnəmə deyəcək: Bəsdir! Bəsdir!”; Həmçinin deyirlər ki, (nəuzu billah!) “Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) Allahı görüb səcdəyə düşdü”; “Allah qiyamət günü yuxarıdan enib bəndələrin içinə gələcək ki, onları mühakiməyə çəksin”; “Müsəlmanlar qiyamət günü öz rəblərini, ayı gördükləri kimi görəcək, bu görüşdən heç də yorulmayacaqlar” və s. bu kimi yüzlərlə xurafat! Bax: “Səhihi-Buxari”, 8-ci cild, səh.62; 9-cu cild, səh.156; “Səhihi-Müslüm”, 4-cü cild, səh.2183; “Sünəni ibni Macə”, 1-ci cild, səh.64; “Müsnədi-Əhməd”, 2-ci cild, səh.264; “Əl-müvəttə”, 1-ci cild, səh.214, 30-cu hədis; “Əslüş-şiə və üsulüha”, 24-cü səhifədə haşiyə. Bu kimi puç iddialar edənlər Qur`ani Kərimin ayələri və hədislərin zahiri mə`nalarına əsaslanıb onları dərk etməyə qadir deyildirlər və əqli qanunları inkar edirlər. Nəticədə məhz bu yanlış təsəvvürlər səbəb olur ki, Qur`anda işlədilən dəqiq və incə məcazi mə`naları, istiarə və kinayə qanunlarının tələbinə uyğun olaraq, ayə və hədislərin zahirində təsərrüf etməyə qadir olmasınlar. Allahı inkar edənlərdən biri İmam Riza (əleyhissalam)ın hüzuruna gəldi. İmam (əleyhissalam) ona buyurdu: – Əgər sizin dediyiniz düz olsa – halbuki belə deyildir – biz namaz, oruc, zəkat və (digər haqq) iqrarlarımızdan heç bir zərər görmərik (çünki iman gətirib saleh əməl görməyə, xoşagəlməz və bəyənilməz işləri tərk etməyə səbəb olan şeylər – dini vəzifələrimiz həm özümüzün, həm də cəmiyyətin ruhi asayişinə səbəb olur; əgər (qeyrimümkün fərzə görə) bu əməllər əbəs və bihudə olsalar da, bu əməllərin yerinə yetirilməsinə dözmək Allah və məad barəsində verilən ehtimallar müqabilində çox kiçik zərər və əziyyətdir ki, bu iş ehtimal verilən şərin dəf edilməsi və çoxlu xeyirlərin əldə edilməsi üçün lazım və zəruridir.) O kişi dedi: – Belə vəsf etdiyiniz O Allah necədir və haradadır? İmam (əleyhissalam) buyurdu: – O məkana «məkanlıq» bağışlamış, keyfiyyətə «keyfiyyət» vermişdir (O, məkanları xəlq edən, keyfiyyətləri yaradandır, məxluq Xaliqin xüsusiyyətləri ilə vəsf edilə bilməz. Allahın, Özünün xəlq etdiyi şeylərin xüsusiyyətləri ilə vəsf edilməsinin nəticəsi, Xaliqin o məxluqa ehtiyaclı olmasıdır, buna görə də mütəal Allah məhdud olan keyfiyyət və məkanla, hiss olunan hisslərlə müqayisə olunmaz.) O kişi dedi: – Əgər O, hiss orqanlarının biri ilə duyulmursa, deməli, yoxdur! İmam (əleyhissalam) buyurdu: – Sənin hislərin Onu idrak etməkdən acizdir. Aciz olduğuna görə Onu inkar etmişsən, (halbuki) biz hislərimizin Onu dərk etməkdən aciz olduğunu gördüyümüz zaman, yəqin etmişik ki, O, bizim pərvərdigarımızdır. (Varlıqları yalnız hiss olunanlarda həsr edənlər bundan qafildirlər ki, hiss mövcuddur, lakin (onun özü) hiss olunmur; görmək və eşitmək mövcuddur, lakin görməli və eşidilməli deyildir. İnsan sonsuzluğun məhdud olmadığını başa düşür, halbuki hiss olunan hər bir şey məhdud və sonludur. Nə çox zehni və xarici varlıqlar var ki, hissin fövqündədir, lakin o şəxs varlıqların yalnız hiss olunanlarda həsr olunması təsəvvürü ilə hissin və hiss olunanların Xaliqini inkar etdi. İmam (əleyhissalam) da onu bu həqiqətə doğru hidayət edərək buyurdu: – Hiss və hiss olunanın (məhsusun) vəhm və vəhm olunanın (məvhumun) əql və əql olunanın (mə`qulun) Xaliqi hissə, vəhmə və əqlin hüdudlarına sığmaz, çünki idrak qüvvəsi yalnız idrak etdiyi şeylərə əhatəlidir və o qüvvə Allahın məxluqudur. Xaliq də Öz məxluquna əhatəlidir, deməli hissin, vəhmin və əqlin onlara əhatəli olan Xaliqinin onların idrakı hüdudlarında qərar tutması, onlara əhatəli olan bir varlığın onlar tərəfindən əhatələnməsi qeyrimümkündür; əgər mütəal Allah hiss olunsaydı, yaxud vəhmə sığsaydı və yaxud əql ilə dərk edilsəydi, onda bu qüvvələrin dərk etdiyi şeylərə oxşayar və onlarla şərik olardı. Onların şəriklik cəhəti də (şərik olduğu yöndən əlavə) ixtisas cəhətini (şərikində olmayan və yalnız özündə olanları) lazım tutur (nəticədə bu ikisindən tərkib tapır), tərkib isə məxluqun xasiyyətidir. Deməli, əgər mütəal Allah hiss, vəhm və əqlə sığsaydı, xaliq deyil, məxluq olardı.) O kişi soruşdu: – Allah nə vaxtdan olmuşdur? İmam (əleyhissalam) buyurdu: – Sən de görüm nə vaxtdan olmamışdır?! (Zaman və zamana aid olanların qəyyumu olan, mücərrəd və maddi şeyləri vücuda gətirən mütəal Allah barəsində yoxluq, zaman, məkan kimi şeylər mə`nasıdır.) İmam (əleyhissalam)dan soruşdu: – Onun dəlili nədir? O həzrət onu, Allahtaalanın insanın özündə və kainatda qoyduğu ayələrə, nişanələrə doğru hidayət etdi, bədən quruluşunda dərindən diqqət yetirməyi tövsiyə etdi ki, bu möhkəm quruluşun, onda işlədilən dəqiq, incə və zərafətli, hikmətli işlərdən bu binanın banisinin hikmət və elminin varlığını dərk etsin; eləcə də onu külək, bulud, günəş, ay və ulduzların hərəkəti barəsində dərindən təfəkkür edib diqqət yetirməyə təşviq etdi ki, göy cisimlərində hikmət, qəribəlik, qüdrət və s.də təfəkkür edərək əziz (yenilməz) və əlim (hər bir şeyi bilən) Allahın təqdirini dərk etsin, yuxarı aləmlərdə olan mütəhərriklərin (göy cisimlərinin) hərəkətindən heç vaxt dəyişikliyə uğramayan, bu işlərdə pak və münəzzəh olan hərəkətvericiyə iman gətirsin. v) Maddi aləmin, təbiətin dəyişkənliyi maddə və təbiətdən daha yüksəkdə olan bir varlığın qüdrətini göstərir. Çünki maddənin və maddi şeylərin tə`sir qoyması onun müəyyən bir vəziyyətdə və istiqamətdə yerləşməsinə ehtiyaclıdır. Məsələn, cismin qızmasına tə`sir göstərən od cisim ilə, yaxud şüası fəzanı işıqlandıran çıraq o fəza ilə müəyyən nisbətdə (vəziyyətdə) olmayınca, o cismə hərarət verməsi, yaxud o fəzanı işıqlandırması mümkün deyildir. Olmayan bir şey barəsində vəziyyət və nisbət qeyrimümkün olduğundan maddə və təbiətin də mövcud olmayan, sonradan vücuda gələn və vücuda gəlməkdə olan müxtəlif varlıqlarda tə`sir qoyması mümkün deyildir. Yerdə və göydə əvvəlcə olmayan və sonradan yaranan bir şey ilə əlaqədar vəziyyət və nisbət qeyrimümkün olduğundan, maddə və təbiətdə olmayan, sonradan vücuda gələn və gəlməkdə olan müxtəlif varlıqlara tə`sir qoyması mümkün deyildir. Yerdə və göydə (əvvəlcə olmayan və) sonradan yaranan hər bir varlıq elə bir qüdrətin varlığına dəlalət edir ki, onun tə`siri xüsusi duruma və mühazi (müqabil) olmağa ehtiyacı yoxdur və o cisim və cismani (maddi) şeylərin fövqündədir: “(Budur və bundan qeyri ola bilməz:) Onun əmri budur ki, hər vaxt bir şeyin vücuda gəlməsini istəsə «ol!» deyər, o da dərhal (fasiləsiz olaraq) vücuda gələr.” Bir nəfər İmam Sadiq (əleyhissalam)ın hüzuruna gəlib dedi: – Ey Peyğəmbər övladı, Allahı mənə tanıtdır, de görüm o nədir? Mənim yanımda çox adamlar var ki, mənimlə mübahisə edərək məni heyrətə salırlar. Həzrət buyurdu: – Ey Allahın bəndəsi! Heç gəmiyə minmişsənmi? Dedi: – Bəli. Həzrət buyurdu: – Gəmi xarab olubmu və bu zaman nə sənə nicat verə biləcək gəminin, nə də sənə fayda verəcək bir üzməyin olmadığı bir vəziyyətlə qarşılaşmışsanmı? Dedi: – Bəli. Həzrət buyurdu: – Həmin halda qəlbin və ruhun qadir və qüdrət sahibi olan bir varlığa bağlanıbdırmı ki, səni o vəziyyətdən xilas edəcəyinə ümidin olsun? Dedi: – Bəli. Həzrət buyurdu: – Sənin nəzərdə tutduğun (o varlıq) həmin Allahdır ki, nicat verməyə qadirdir. Nicat verən bir şəxsin və köməkçinin olmadığı bir yerdə nəzərdə tutduğun şəxs Allah-taaladır

PEYĞƏMBƏRLƏRIN əsas HƏDƏFI – NƏFSIN SAFLAŞDIRILMASIDIR Peyğəmbərlərin ən böyük və əsas hədəfi insanların nəfslərini aludəliklərdən, rəzil sifətlərdən saflaşdırıb onların ruhunu pərvəriş vermək, çiçəkləndirməkdir. Allah-taala Qur`ani Kərimdə buyurub: “Allah mö`minlərə minnət qoyaraq onların arasından özlərindən olan bir peyğəmbəri seçdi ki, Allahın ayələrini onlara tilavət etsin, onların nəfslərini, ruhıarını (aludəliklərdən və rəzil sifətlərdən) saflaşdırsın, onlara kitab və hikmət öyrətsin, həqiqətən (çünki) əvvəllər onlar azğınlıqda idilər.” Tə`lim və tərbiyə məsələsi o qədər mühüm bir işdir ki, bu peyğəmbərlərin göndərilməsinin əsas hədəfi olmuşdurş Mütəal Allah da bu barədə Öz bəndələrinə minnət qoymuşdur. İnsanın fərdi və ictimai şəxsiyyəti, dünyadakı və ya axirətdəki səadəti, yaxud xoşbəxtliyi özünün şəxsiyyətini necə qurmasına bağlıdır. Məhz buna görə də insan üçün nəfsin, ruhun saflaşdırılması müqəddəratı həll edən bir məsələ hesab olunur. Peyğəmbərlər məhz buna görə göndərilmişlər ki, insanlara nəfsin təmizlənməsi, pərvəriş verilməsi və təkmilləşdirilməsini öyrətsinlər, bu həyati işdə insanların köməkçisi olub onlara düzgün yol göstərsinlər. Peyğəmbərlər insanların nəfslərini çirkin əxlaqlardan, rəzil xüsusiyyətlərdən və heyvani sifətlərdən paklaşdırmaq, onlarda gözəl, əxlaqi fəzilətləri və insani keyfiyyətləri gücləndirmək üçün göndərilmişlər. Peyğəmbərlər insanlara nəfsin saflaşdırılması dərsini vermək, çirkin əxlaqları tanıtmaq, nəfsani istəkləri və meylləri cilovlamaq yolunda onlara kömək etmək, onları ilahi əzabdan qorxutmaqla nəfslərini pis işlərdən, çirkinliklərdən təmizləmək üçün göndərilmişlər. Peyğəmbərlər gəlmişlər ki, insani keyfiyyətləri və əxlaqi səciyyələri onların nəfslərində aşılayıb pərvəriş versinlər, çiçəkləndirsinlər, yaxşı işlərə təşviq etməklə, rəğbətləndirməklə onlara köməkçi olsunlar. Peyğəmbəri Əkrəm (s) buyurmuşdur: “Sizi gözəl əxlaqlara tövsiyə edirəm; Allah məni həmin məqsədlə göndərmişdir.” Başqa bir hədisdə buyurur: “Mən buna görə məb`us olmuşam ki, nəfslərdə gözəl əxlaqları tamamlayam.” İmam Cə`fər Sadiq (ə) buyurur: “Mütəal Allah Öz Peyğəmbərini gözəl əxlaqlar üçün seçdi. Deməli hər kəs özündə gözəl əxlaqların olduğunu görsə gərək bu böyük ne`mət üçün Allaha həmd, şükür etsin. Hər kəs öz nəfsinin gözəl əxlaqlardan məhrum olduğunu görsə Allah dərgahında yalvarıb raz-niyaz etsin və Ondan gözəl əxlaqları istəsin.” Əmirəl-mö`minin Əliyyibni Əbitalib (ə) buyurub: “Əgər behiştə ümidvar olmağımızı və cəhənnəm odundan qorxmamağımızı, savaba və əzaba əqidəli olmadığımızı fərz etsəydik belə, yenə də gözəl əxlaqların axtarışında olmağımız təqdirəlayiq bir iş olardı. Çünki gözəl əxlaq qələbə və səadət yoludur.” İmam Məhəmməd Baqir (ə) buyurub: “Mö`minlərin iman cəhətindən ən kamili o kəsdir ki, onun əxlaqı gözəl olsun.” Peyğəmbəri Əkrəm (s) buyurmuşdur: “Qiyamətdə əməl dəftərinə, gözəl əxlaqdan da fəzilətli bir şey qoyulmaz.” Peyğəmbəri Əkrəm (s) başqa bir hədisdə buyurur: “Mənim ümmətimin behiştə daxil olmasına ən çox səbəb olacaq şey ilahi təqva və gözəl əxlaqdır.” Bir nəfər Peyğəmbəri Əkrəm (s) -in yanına gəlib dedi: “Ya Rəsuləllah, din nədir?” Peyğəmbəri Əkrəm (s) buyurdu: “Gözəl əxlaq”. O kişi gedib Peyğəmbəri Əkrəm (s) -in sağ tərəfindən qayıtdı və soruşdu: “Din nədir?” Peyğəmbəri Əkrəm (s) dedi: “Gözəl əxlaq”. Yenidən gedib onun sol tərəfində durdu və dedi: Din nədir? Peyğəmbəri Əkrəm (s) buyurdu: “Gözəl əxlaq”. Sonra onun arxasında dayanıb soruşdu: Din nədir? Peyğəmbəri Əkrəm (s) ona baxıb buyurdu: “Başa düşmürsənmi? Din bundan ibarətdir ki, qəzəblənməyəsən.” İslam dini gözəl əxlaq məsələlərinə xüsusi diqqət yetirmişdir, buna görə də Qur`anda əxlaqa dəlalət edən ayələr əhkama dəlalət edən ayələrdən qat-qat çoxdur. Hətta Qur`an hekayələrində də əsas məqsəd olaraq əxlaq nəzərdə tutulur. Hədis kitablarında minlərlə əxlaqi hədis gözə dəyir ki, sair mövzulardan çox olmasa da, az deyildir. Gözəl əxlaq üçün nəzərdə tutulan müjdə və savablar, sair əməllər üçün nəzərdə tutulan savablardan heç də az deyildir, eləcə də çirkin əxlaq barəsində nəzərdə tutulan cəzalar və təhdidlər sair əməllər barəsində edilən təhdidlərdən az deyildir. Deməli əxlaq məsələsi islamın əsasını təşkil edir və onu ikinci dərəcəli din hökmlərindən, dindarların gözəllik və zinətlənmə vasitəsi hesab etmək olmaz. Dini hökmlərdə əmr və qadağanlar mövcuddursa əxlaqda da əmrlər və qadağanlar vardır. Din hökmlərində bir əmələ təşviq etmə, savab, yaxud qorxutma və cəza və`dəsi vardırsa əxlaq məsələlərində də eynilə bu cürdür. Bunların nə kimi fərqi ola bilər?! Deməli biz kamal və səadət axtarırıqsa əxlaqi məsələlərə qarşı e`tinasız olmamalıyıq. Əxlaqi vacib əməlləri sadəcə olaraq “əxlaqi vacib” olduqlarına görə tərk eməməli, əxlaqi cəhətdən qadağan olunanların da sadəcə olaraq “əxlaq cəhətindən haram olduğunu” bəhanə edərək yerinə yetirməməliyik. Namazın vacib, onun tərk edilməsinin isə haram olub ağır cəzası olduğu kimi, əhdə vəfa etmək də eynilə vacib, əhdə vəfasız çıxmaq isə haramdır və onun cəzası vardır. Bu kimi işlərin arasında heç bir fərq yoxdur. Həqiqi və xoşbəxt dindar o kəsdir ki, həm dini vəzifə və hökmlər qarşısında vəfadar olsun, həm də əxlaqi məsələlərə diqqət yetirsin. Hətta əxlaqi məsələlərə diqqət yetirilməsi mə`nəvi-nəfsani kamalda və səadətdə daha artıq əhəmiyyət kəsb edir (bu məsələ sonradan qeyd olunacaqdır).

Tovhidin bir neçə mərhələsi, mərtəbəsi vardır: Zatda tovhid: Mütəal Allahın müqəddəs zatından başqa mövcud olan hər bir varlıq mürəkkəbdir, hissələrdən təşkil olunmuşdur. Amma Allah-taalada Onun yeganəliyi zatı ilə eynilik təşkil edir. Allahdan başqa hər bir şey vücudda bölküyə qabildir. Misal üçün, cismin maddə və surətə, vəhm qüvvəsində zamanın anlara bölünməsi, əql qüvvəsində insanın insaniyyət və vücuda bölünməsi və hər bir sonlu məhdud mövcudun məhdud və həddə ayrılması (məhdud – tə`rif olunan, hədd – onun tə`rifi). Cəməl müharibəsində döyüşün qızğın vaxtında bir nəfər İmam Əli (ə)-ın yanına gəlib dedi: – Ya Əmirəl-mö`minin! Allahın bir olduğunu deyirsənmi?! Camaat hər tərəfdən onun üstünə çığırıb dedilər ki, Əli (ə) üçün qarşıya gələn belə bir şəraitdə bu suala yer yoxdur! İmam (ə) buyurdu: – Onunla işiniz olmasın! Onun bizdən (öyrənmək) istədiyi şeyi biz elə bu qövmdən istəyirik. Bizim istəyimiz tovhiddir. (Sonra buyurdu:) «Allah vahiddir» dedikdə, bu vahidliyin dörd növü təsəvvür olunur ki, onun iki qismi Allaha rəva deyil, digər iki qismi isə Onda sabitdir. Allah barəsində caiz olmayanlar: a) Ədədlərdə mövcud olan vahidlik; Allah-taalanın vahidliyi ədədə məxsus olan vahidlik deyildir, çünki ikincisi təsəvvür olunan hər bir vahid, ikincisi olmayan vahidə heç vaxt aid edilməz: لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ “Həqiqətən “Allah üç şəxsin üçüncüsüdür” - deyənlər hökmən kafir olmuşlar.” («Maidə» surəsi, ayə:73) b) Allah barəsində rəva (caiz) olmayan digər vahid cinsdən olan bir növün nəzərdə tutulmasıdır, məsələn, «O, camaatdan biridir» - deyilməsi kimi. Hər hansı bir sinif və növdən olan bir fərd mə`nasına aid edilən bu mə`na Allah-taala barəsində caiz (rəva) deyildir. Çünki bu cür aid edilmədə təşbih vardır, Allahın isə heç bir oxşarı və təşbihi yoxdur. Allah-taala barəsində caiz olan vahidlik isə aşağıdakılardan ibarətdir: 1) Vahid dedikdə məqsəd budur ki, heç bir şey Onun oxşarı deyildir. 2) Allah-taala elə bir vahid və əhəddir ki, vücudda, əqldə və vəhmdə bölgünü qəbul etmir. («Biharul-ənvar», 3-cü cild, səh.206). Zat və sifətlərdə olan tovhid dedikdə, məqsəd Allah-taalanın həyat, elm, qüdrət kimi zati sifətlərinin Allahın zatı ilə eynilik təşkil etməsidir. Əgər eynilik təşkil etməsəydi, onda zat ilə sifətin çoxluğu lazım gələrdi və bu da tərkib və hissələrdən təşkil olmanı gərəkli edərdi. Tərkib və cüzlərdən təşkil olunma isə, öz hissələrinə və onu tərkib edən şəxsə ehtiyaclı edir; həmçinin sifətlərin zata artırılması (əlavə edilməsi) də bunu tələb edir ki, zat mərtəbəsində kamal sifətlərinə malik olmasın, lakin onda bu sifətlərin vücud imkanı (mümkünül-vücud) cəhəti olsun, hətta sifət imkanından keçdikdə belə, zatın mümkün olması lazım gəlir, çünki kamal sifətlərindən məhrum olmaq və sifət imkanlığını daşımaq zatən ehtiyacsız olan başqa bir varlığa ehtiyaclı edir. Əli (ə) buyurur: اَوَّلُ عِبٰادَةِ اللَّهِ مَعْرِفَتُهُ، وَاَصْلُ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَوْحِيدُهُ، وَنِظـٰامُ تَوْحِيدِ اللَّهِ نَفْىُ الصِّفٰاتِ عَنْهُ، بِشَهٰادَةِ الْعُقُولِ اَنَّ كُلَّ صِفَةٍ وَمَوْصُوفٍ مَخْلُوقٌ، وَشَهٰادَةِ كُلِّ مَخْلُوقٍ اَنَّ لَهُ خٰالِقًا لَيْسَ بِصِفَةٍ وَلاٰ مَوْصُوفٍ “İbadətin əvvəli – Allah barəsində mə`rifət kəsb etməkdir. Allah barəsində mə`rifətin əsli Onu tovhid – yeganə bilməkdir, Allahın tovhidi sifətlərin Ondan inkar edilməsidir; çünki əqlin şəhadət verməsinə əsasən, hər bir sifət və movsuf məxduqdur (xəlq olunmuşdur); Hər bir məxluq da şəhadət verir ki, onun üçün sifət və movsuf olmayan bir Xaliq vardır.” «Biharul-ənvar», 54-cü cild, səh.43 Mə`buluqda (ilahilikdə) tovhid وَإِلَـهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لاَّ إِلَهَ إِلاَّ هُوالرَّحْمٰنُ الرَّحِيمُ “Və sizin mə`budunuz yeganə, vahid olan mə`buddur, Ondan başqa heç bir mə`bud yoxdur, mehriban və bağışlayandır.” («Bəqərə» surəsi, ayə:163) Rububiyyət (rəbb olmaq) məqamındakı tovhid: قُلْ أَغَيْرَ اللّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُورَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلاَ تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ “De: Allahdan başqa bir şəxsi özümə Pərvərdigar seçimmi, halbuki, O, hər bir şeyin Pərvərdigarıdır?!” («Ən`am» surəsi, ayə:164) أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ “Pərakəndə (dağınıq) vəziyyətdə olan mə`budlar yaxşıdır, yoxsa yeganə və qəhhar olan Allah?!” («Yusif» surəsi, ayə:39) Xəlq etməkdə tovhid: قُلِ اللّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوالْوَاحِدُ الْقَهَّارُ “De: Hər bir şeyin yaradanı Allahdır, O yeganə və qəhhardır.” («Rə`d» surəsi, ayə:16) وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللّهِ لاَ يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ “Və o mə`budlar ki, onlar (müşriklər) Allahdan başqa olaraq çağırırlar, onlar heç bir şeyi yarada bilməzlər və onların özləri də yaradılmışlardır.” «Nəhl» surəsi, ayə:20) İbadətdə olan tovhid: Yə`ni bəndəlik yalnız Allaha məxsusdur: قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ مَا لاَ يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا “De: Allahdan başqa bir şeyə ibadət edirsinizmi, halbuki onlar sizin üçün heç bir zərər və mənfəətə malik deyildirlər?!” («Maidə» surəsi, ayə:76) Əmr və hökmdə tovhid: أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ “Həqiqətən, xəlq və əmr Ona məxsusdur, bütün aləmlərə pərvəriş verən Allah uca mərtəbəli, uca məqamlıdır.” («Ə`raf» surəsi, ayə:54) إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلّهِ “Hökm Allahdan başqası üçün deyildir; yalnız Allaha məxsusdur.” («Yusif» surəsi, ayə:40) Qorxu və xəşyət məqamında olan tovhid: فَلاَ تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ “Onlardan qorxmayın, yalnız Məndən qorxun, əgər imanınız varsa!” («Ali-İmran» surəsi, ayə:175) فَلاَ تَخْشَوُاْ النَّاسَ وَاخْشَوْنِ “Belə isə, camaatdan qorxmayın və yalnız Məndən qorxun!” («Maidə» surəsi, ayə:44) Mülk də olan tovhid: وَقُلِ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَم يَكُن لَّهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ “De: Həmd, tə`rif (yalnız) o Allaha məxsusdur ki, nə Özü üçün bir övlad seçmişdir, nə də Onun üçün mülkdə bir şərik vardır.” («İsra» surəsi, ayə:111) Xeyir və zərərin maliki olmaqda tovhid: قُل لاَّ أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلاَ ضَرًّا إِلاَّ مَا شَاء اللّهُ “De: Mən öz nəfsim üçün heç bir xeyir və ziyana malik deyiləm; yalnız Allahın istədiklərindən başqa.” («Ə`raf»» surəsi, ayə:188) قُلْ فَمَن يَمْلِكُ لَكُم مِّنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوأَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا “De: Belə isə, əgər Allah sizin üçün bir zərəri iradə etsə, yaxud sizin üçün bir xeyir çatdırmaq istəsə, kim sizin üçün Allah tərəfindən bir şeyə malik olar?!” («Fəth» surəsi, ayə:11) Ruzi verməkdə tovhid قُلْ مَن يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللهُ “De: Yerdən və asimanlardan sizin üçün kim ruzi göndərir?! De: Allah göndərir!” («Səbə» surəsi, ayə:24) أَمَّنْ هَذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهٍُ “Əgər Allah Öz ruzisini sizdən alsa, kim sizə ruzi verər?!” («Mülk» surəsi, ayə:21) Təvəkkül etməkdə tovhid: وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلاً “Allaha təvəkkül et; və Allahın vəkil olması kifayət edər!” («Əhzab» surəsi, ayə:3) اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُووَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ “Allahdan başqa heç bir mə`bud yoxdur; belə isə, mö`minlər (gərək) yalnız Allaha təvəkkül etsinlər.” («Təğabun» surəsi, ayə:13) Əməl məqamında tovhid وَمَا لِأَحَدٍ عِندَهُ مِن نِّعْمَةٍ تُجْزَى إِلَّا ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى “Bir şəxs üçün Onun yanında elə bir ne`mət olmamışdır ki, ona əvəz verilsin; yalnız öz yüksək məqamlı Pərvərdigarının vəchinin razılığını istəyənlərdən başqa.” («Ləyl» surəsi, ayə:19-20) Diqqət yetirməkdə olan tovhid: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ “Həqiqətən mən, üzümü asimanları və yeri xəlq edən şəxsə doğru döndərmişəm.” («Ən`am» surəsi, ayə:79) Bu, o şəxsin məqamıdır ki, özünün zatının həlak, kainatın fani ol­masını və كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ «Allahın vəchindən başqa hər bir şeyi həlak olub aradan gedəndir.” («Qəsəs» surəsi, ayə:88) كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ * وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُوالْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ “Və yerin üzərində olan hər bir şey fanidir – yalnız cəlal və ikram sahibi olan Rəbbinin vəchi qalar.” («Ər-Rəhman» surəsi, ayə:26-27) ayələrinin mə`nasını dərk etmiş və onun Allah-taalaya fitri olaraq diqqət yetirməkdə tovhid məqamı وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ “Üzlər diri və qəyyum olan Allah qarşısında xar və zəlil olarlar.” deyə buyurulan iradi diqqət tovhidinə təcəlli etmişdir. «Zuxruf» surəsi, ayə:74

بِسمِ الله الرحمن الرَحِيمِ اَلْحَمْدُللَِّهِ رَبِّ الْعَالَمِيَن وَصَلَّى اللّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ وَلاَ سِيَّمَا بَقِيَةِ اللَّهِ فىِ اْلاَرَضِيَن Bİsmİllahİrrəhmanİrrəhİm Bütün həmdsəna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur! Allahın salam və salavatı ağamız və seyyidimiz Həzrət Muhəmməd və onun pak Əhlibeytinə, xüsusilə Allahın yer üzündə saxladığı şəxsə həzrət Məhdiyə olsun! Allahın varlığının isbat olunması Əbu Deysan imam Riza (əleyhissalam)ın yanına gəlib dedi: – Aləmin hadis (sonradan yaranan) olduğuna, dəlil nədir? İmam (əleyhissalam) buyurdu: “Sən əvvəl yox idin, sonra vücuda gəldin. Sən bilirsən ki, özün özünü vücuda gətirməmisən və sənin kimi başqa birisi də səni vücuda gətirməyib.” O, imam Sadiq (əleyhissalam)dan soruşdu: – Səni yaradanın varlığına dəlil nədir? İmam (əleyhissalam) buyurdu: “Mən nəfsimi iki haldan başqa bir halda görmədi: ya nəfsim mövcud olduğu halda mən onun yaranmışıyam, ya da o, yox ikən mən onun yaranmışıyam. Əgər o, var ikən mən onun yaranmışıyamsa, onda o, var ikən məni yaratmağa ehtiyac yoxdur Əgər o yox ikən mən onun yaranmışıyamsa, onda sən bildiyin kimi, yox olan bir şey heç nə yarada bilməz. Deməli, üçüncü yol sübut olunur ki, mənim yaradanım vardır. O, da aləmlərin rəbbi olan Allahdır”. Əvvəlcə vücudu olmayıb sonradan vücuda gələn bir şey ya özü özünü yaradıb, ya da başqası onu yaradıb. Əgər o, özü-özünü yaradıbsa, onda yaratdığı zaman ya özü mövcud olub, ya da olmayıb. Əgər mövcud olubsa, onda vücudu olan bir şeyi (yenidən) vücuda gətirmək lazım gələr ki, bu da qeyri-mümkündür. Əgər yaratdığı zaman vücudu olmayıbsa, onda yoxun varlığa səbəb olması lazım gələr ki, bu da eynilə qeyri-mümkündür. Əgər başqası onu yaradıbsa və həmin (başqa) vücud da onun kimi, əvvəl olmadığı halda sonradan vücuda gəlibsə, onda onun hökmü elə yaradılan vücudun hökmüdür. Məhz buna görə də ağıl zəruri şəkildə hökm edir ki, əvvəl yox olub, sonradan vücuda gələn hər bir şeyin elə bir yaradıcısı olmalıdır ki, yoxluğun onun zatına yolu olmasın. Deməli, aləmdə olan bütün varlıqlar və onlarda olan dəyişikliklər elə bir yaradanın varlığına dəlildir ki, onun yaradanı olmasın. Bütün varlıqlar və yaranmışlar yaranmış olmayan bir yaradıcının varlığına dəlildir. İkinci yol (nəticəni görməklə səsəbi dərk etmək) Əgər səhrada, üstündə «a» hərfindən «ş» hərfinə qədər tərtiblə yazılmış bir kağız parçası tapılsa, hər bir insan daxilən qəti şəkildə deyər ki, bu hərflərin yazılması və tərtibi idrak və düşüncənin nəticəsidir. Əgər vərəqin üstündə həmin hərflərdən təşkil olunmuş bir kəlmə və kəlmələrdən toplanmış bir cümlə görünsə, onda həmin kəlmə və cümlə ilə, bunların quruluşu ilə əlaqədar yazanın idrak, elm və fikrinə inam yaranar, bu yazı ilə onun elm və hikmətinə dəlil gətirilər. Bir bitkinin qeyri-üzvi maddələrdən yaranmasının yaradanın elm və hikmətinə dəlalət etməsi, kəlmələrdən tərkib tapmış bir kəlamın aşkar surətdə yazanının elminə dəlalət etməsindən aşağıdırmı?! Məgər insana layiq olarmı ki, yazı ilə onu yazanın elm və hikmətinə dəlil gətirsin, amma bitki ilə onun yaradanının elm və hikmətinə dəlil gətirməsin?! Bu necə elm, necə hikmətdir ki, su ilə torpağın birləşməsi ilə toxumun qabığını yarıb içinə bitkilərə xas olan bir həyat verir, bitkinin gövdəsinə torpağı yarıb çıxmaq üçün qüdrət, güc verir, onun qidasını, gübrə və minerallarını yerin qaranlıqlarından çəkib gətirir?! Torpağın hər bir yerində müxtəlif növdən olan bitkilər, ağaclar üçün faydalı maddələr qərar verir ki, hər bir bitki və ağac özünə lazım olan xas maddəni orada tapır?! Hər bir ağacın köklərini elə qərar verir ki, yalnız özünə xas olan və nəticədə özünə xas meyvə verəcək maddələri sorub cəzb etsin?! Onları elə edir ki, köklər yerin cazibə qüvvəsinə qarşı çıxaraq suyu və mineral maddələri sorub ağacın budaqlarına göndərsin?! Köklər yerin qaranlıq, zülmətli dərinliklərində öz işini gördüyü zaman, budaqları və yarpaqları elə edir ki, enerji və havanın cəzb edilməsi üçün havada açılsın: “Hər bir varlıq, hansı bir məqsəd üçün yaradılıbsa, onun üçün də müyəssərdir”. İnsan hər bir nöqtəsi hikmətli olan bu işi dəyişdirmək istəsə; belə ki, torpağın dərinliklərinə getmək üçün yaradılmış köklərin səmaya doğru inkişafına, bunun müqabilində də havada olmaq üçün yaradılmış budaqların yerin dərinliklərinə doğru getməsinə çalışsa, görər ki, onlar ilahi qanunun əksi ilə qarşılaşır və ona görə də öz təbii yollarına qayıdırlar: “Sən Allahın hikmətli işində heç bir dəyişiklik tapmazsan!” Kökündən tutmuş, minlərlə yarpağına qədər bir ağacın yaradılışı, onun ağılları heyrətə salan əzəmətli quruluş və nizamı, köklər vasitəsilə yerin dərinliklərindən yarpaqlardakı hüceyrələrin hər birinə su və qida cəzb etmək üçün verilən qüdrət, onların göy, yer və bunların arasında olan­larla sıx və qırılmaz rabitəsi, onun yaşaması üçün tə`sir gös­tərən amillər, gecəgündüzün birbirini əvəz etməsi, yer və gö­­yün tə`siri və gücü, onu cücərtmək üçün birləşərək kök və bu­daq­­larını əmələ gətirən bircə toxumu parçalaması, meyvənin içə­risində toxumlar yaratmaqla öz növünü saxlaması və s.də də­rin­dən fikirləşmək insan üçün kifayətdir ki, bunların ar­xasında sonsuz elm və hikmət sahibinin olduğuna əmin olsun: “O kəs ki, göyləri və yeri yaratdı, sizin üçün göydən su gön­dərdi ki, onunla çox gözəl bağlar bitirdi. Siz onun ağaclarını əsla cücərdə bilməzsiniz! Allahdan başqa bir mə`bud varmı?! Yox, onlar (müşriklər) elə bir dəstədir ki, (məxluq­ları Allah ilə) eyni tuturlar”. “Onun ağaclarını siz cücərtdiniz, yoxsa cücərdən Bizik?!” “Biz orada hər bir şeydən müəyyən ölçüdə, lazım olan qədər cücərtdik”. Baxdığın hər bir bitki və ağacın kökündən meyvələrinə qədər hər bir şeydə Yaradanın elm, qüdrət və hikmətinə dəlil t.rsan, onların becərilməsi və inkişaf etməsi üçün müəyyən olunmuş sünnətə, qanuna tabe olduqlarını görərsən: “Bitkilər də, ağac da səcdə edərlər.” Hər bir heyvanın yaşayışını, həyat tərzini fikirləşmək insanı Allahın varlığına doğru hidayət edir. Əbu Şakir Deysani imam Sadiq (əleyhissalam)ın yanına gəlib dedi: – Ey Cə`fər ibni Muhəmməd, öz mə`budunu mənə göstər!» İmam (əleyhissalam) ona dedi: – Əyləş! Bu zaman bir uşağın əlində yumurta var idi və o, yumurta ilə oynayırdı. İmam (əleyhissalam) dedi: – Ey oğlan, yumurtanı bura gətir! Oğlan yumurtanı imama verdi. İmam (əleyhissalam) dedi:– Ey Deysani, bu, gizli bir hasardır. Onun möhkəm qabığı, möhkəm qabığın altında isə yumşaq bir qabıq vardır. Yumşaq qabığın altında gümüşü maye və qızılı maye var. Nə qızılı maye gümüşüyə qarışır, nə də gümüşü maye qızılıya; hər biri öz halında qalır. Nə oradan hələ islahatçı bir şey çıxmayıb ki, onun islahatından xəbər versin, nə də fəsad törədən bir şey ora daxil olmayıb ki, fəsad yaranmasından xəbər versin. Heç kəs bilmir ki, bu yumurta erkək (xoruz) üçün yaradılıb, ya dişi (toyuq) üçün. Hansı yaradılış bu möhkəm qalanı təmiz əhəngdən yaradıb ona əsrarəngiz sirlər bəxş etdi?! Hansı yaradılış bu qalanı toyuqların yediyi dəndən ayıraraq onu yumurtalığa qoydu, oranı cücənin inkişaf etməsi üçün əminamanlıq yer etdi, lə`li (gövhəri) sədəfə qoyan kimi, orada nütfəni yerləşdirdi?! Bala anadan ayrı olduğu və qidalanmaq üçün ana bətni olmadığı üçün onun qidasını hasarın içində hazırladı, cücə ilə onun yemi və qalın əhəng divarın arasında incə pərdə qoydu ki, o bərk əhəng divar ona və onun yeminə zərər çatdırmasın. Sonra bu qaranlıq, zülmətli yerdə cücənin bütün qüvvə və bədən üzvlərini – sümüklərini, əzələlərini, damarlarını, əsəb və hissiyyat sistemini yaratdı, onların hər birini öz yerində qərar verdi. Bu bədən üzvlərindən onun yalnız gözünün quruluşu haqqında fikirləşmək ağılları heyran edir; onun incə yaradılışı lazım və layiq olduğu yerdə yerləşdirdi. Yumurtadan çıxdığı zaman öz yemini torpaq və daşlar arasından götürməli olduğundan, ona sümük maddəsindən olan bərk dimdik verdi ki, yerə vuranda xəsarət və zərər görməsin. Ruzisi əlindən çıxmamaq üçün ona çinədan verib ki, tapdığı hər bir dəni ora yığıb saxlasın, sonra onu tədriclə həzm sisteminə ötürsün. Onun incə dərisini tük və lələklərlə örtüb ki, istisoyuqdan, kənardakı zərərvericilərdən və düşmənlərdən qorusun. Yaradan onun yalnız həyatı üçün zəruri olan şeylərlə kifayətlənməmiş, xarici görünüşünə də gözəllik vermişdir: onun tüklərini və lələklərini rəngbərəng edib ki, baxanları sevindirsin. İmam demişdi ki, tovuzun əlvan rəngləri kimi açılır. Cücənin yumurta daxilində inkişaf etməsi üçün davamlı və mütənasib hərarət lazım olduğundan gecənin qaranlığından savayı həmişə hərəkət etməkdən yorulmayan toyuq uzun müddət sakit halda yumurtanın üstündə oturur. Daim hərəkətdə olan bu quşa sakit olmağı hökm edən hansı hikmətdir ki, cücənin timsalında yeni bir həyat hərəkətə gəlsin?! Hansı ustaddır ki, cücənin bədən üzvləri öz mütənasibliyini itirməsin deyə, toyuğa gecəgündüz yumurtaları çevirməyi, cücəyə vaxt tamam olanda hasarın divarını dimdiyi ilə sındırmağı və bədən üzvlərini, qüvvəsini sərf edəcəyi yeni bir həyata gəlməsini öyrədib?! Hansı rəhmətdir ki, cücəli toyuğun təbiətində lazımi hərəkətləri icad edib?! Belə ki, onun təbiətində yalnız özünü qorumaq və müdafiə etməkdən başqa tə`sir olmazdı. Buna baxmayaraq bir dəyişikliklə o, öz balalarına məhəbbət bəsləyir, onları qoruyur və himayə edir, öz sinəsini onları qorumaq üçün sipər edir. Bu mehribanlıq cücə müstəqil öz həyatını yaşaya bilənə qədər uzun müddət davam edir. Bir yumurta barədə fikirləşmək bizə kifayət etməzmi ki: “Yaradan və nizamlayan, ölçü qoyan və hidayət edən” Allahı dərk edək?! İmam (əleyhissalam) bu səbəbə görə buyurdu: “Onun üçün bir tədbir edən görürsənmi? O, uzun müddət sükuta daldıqdan sonra Allahın yeganəliyinə, Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih)in nübüvvət və risalətinə, həzrət İmam Sadiq (əleyhissalam)ın imamətinə dair şəhadət verdi, özünün keçmiş əməl və rəftarlarından tövbə etdi.» Bəli, müəyyən hədəf və məqsəd üçün torpağın qaranlıq qatlarında çərdəyi yaran, yumurta qabığının əmələ gətirdiyi zülmətlərdə cücəni böyüdüb boya-başa çatdıran həmin elm, qüdrət və hikmət ana bətninin zülmətlərində elə bir insan nütfəsini qərar verir ki, ilk əvvəldə zərrəbinlə görünən (mikroskopik) bir canlıdır, onda insana məxsus olan heç bir bədən üzvü və qüvvə yoxdur, ana bətnindən kənarda yaşamaq üçün lazımi vasitələrə də malik deyildir. Nümunə üçün, rüşeymdə müxtəlif quruluş, görünüş və ölçülərdə, eləcə də yerinə yetirməli olduğu vəzifələrə mütənasib olaraq sümükləri, müxtəlif hərəkətləri icra etmək üçün əzələləri vücuda gətirir; həmçinin insan təfəkkürünü heyrətə salan beyin kimi mürəkkəb quruluşlu bir üzvü – idrak məş`əlini işıqlandırır, oyaqlıqda və yuxuda hər il milyonlar dəfə döyünən qəlbin fəaliyyətini tənzim edərək yaşayış hərarətini məhz bu həyat ocağında qoruyub saxlayır. İnsanın bədən quruluşunun ən sadə tərkibində belə, təfəkkür etmək elm və izzət sahibi olan Allahın tədbirinə iman gətirmək üçün kifayətdir. Məsələn, insanın ağzında üç növ diş qoyulmuşdur: qabaqda olan kəsici dişlər, ondan sonra kiçik dəyirman dişləri və ondan sonra ağzın axır tərəfində yerləşən böyük dəyirman dişləri. Əgər dəyirman dişləri qabaqda, kəsici və azı dişləri isə onun yerində – arxada yerləşsəydi, onda bu dişlər yeməyi dişləyib çeynəməkdə, həmçinin insanın gözəl və ya çirkin olmasında necə tə`sir qoyardı?! Əgər qaşlar gözün üstündə deyil, gözün aşağı hissəsində olsaydı və yaxud burnun deşikləri aşağı istiqamətdə deyil, yuxarı istiqamətdə olsaydı, necə olardı?! Yer üzərində .rılan bütün abadlıq işlərinin hamısı – əkinçilikdən tutmuş, ən böyük sənaye mərkəzlərinə qədər bütünlüklə insanın barmaqlarına, onun üzərində olan dırnaqların inkişafına bağlıdır. Bu necə hikmətdir ki, insanın qidasında dırnaq maddəsini qoymuşdur ki, mürəkkəb və heyrətamiz həzm dəsgahı ilə maddələri soraraq damarlara daxil edir və onu insanın barmağının başında olan dırnaqlara çatdırır?! Nəzərdə tutulmuş müxtəlif məqsədləri yerinə yetirmək üçün dırnaq ilə dırnağın yapışdığı ət arasında elə bir sıx rabitə bərqərar etmişdir ki, onların birbirindən ayrılması insana üzücü əziyyət verir, məqsəd həyata keçdikdən sonra isə o, «küsüb» özözünə ayrılır və dırnaqlar çox asanlıqla kəsilə bilir?! Qəribədir! Dırnaq maddəsinin qoyulduğu və insanın inkişafı üçün nəzərdə tutulan həmin qida maddələri son dərəcə lətif, incə olan şəffaf maddə – görmə üzvü üçün də hazırlamışdır ki, həzm prosesini ötüb keçdikdən sonra qana sorularaq gözə gedib çatır. Əgər bu ikisinin mə`lum ruzisinin bölgüsü bir-birinin əksinə olsaydı: yə`ni dırnaq gözün içindən cücərib çıxsaydı və o şəffaf maddə isə barmaqların başına gəlsəydi, bəşər həyatında necə nasazlıqlar əmələ gələrdi?! Bu da Allahın elm və hikmət əsərlərinin ən sadə nümunə­ləridir ki, çox da dərindən fikirləşməyə ehtiyac duyulmur: “Öz quruluşunuzu görmürsünüzmü?!” Halbuki, zərrəbinlərin və təfəkkür qüvvəsinin çox dərin və incə tədqiqi, bədən üzvlərinin vəzifələrinin ayırd edilməsində .rılan ən dəqiq ixtisaslarla əldə olunan sirlər bundan qatqat yüksəkdədir: “Öz (maddi-mə`nəvi qüvvələrində, əzalarının quruluşunda) təfəkkür etməzlərmi?!” Bəli, insan elə bir varlıqdır ki, onun təkcə dərisinin hikməti belə, bu qədər elmi axtarış və kəşflərdən sonra, hələ də sirli qalmaqdadır, onda görəsən onun batinində və beynində nələr vardır! Ona, öz meyl və istəklərini həyata keçirmək üçün verilən şəhvət və pis, xoşagəlməz işləri dəf etmək, onlardan qorunmaq üçün verilən qəzəb qüvvəsindən tutmuş, bu ikisini əməli cəhətdən mö`tədil vəziyyətə salmaq və duyğu üzvlərini nəzəri cəhətdən hidayət etmək üçün verilən əql qüvvəsinə qədər: “Və əgər Allahın ne`mətlərini saymaq istəsəniz, heç vaxt onları sayıb qurtara bilməzsiniz.” Belə bir hikmət kitabı necə bir elm və qüdrət qələmi ilə bir damla suyun üzərinə yazılmış, həkk olunmuşdur?! “İnsan nədən yaradıldığına baxmalıdır; o, atıcı bir sudan xəlq olunmuşdur.” “(Allah) sizi, analarınızın bətnində (və) bir xilqətdən sonra digər bir yaranış verməklə, üçlük təşkil edən qaranlıqlarda xəlq etdi.” Bu necə elm, qüdrət və hikmətdir ki, üfunətli suda üzən canlı (heyvan) zərrələrindən elə bir insan xəlq etmişdir ki, onun idrak məş`əli kainatın və özünün ənginliklərində seyr edir, tədqiqat .rır?! “Oxu; və Sənin Pərvərdigarın Kərimdir. Həmin şəxs ki, qələm vasitəsilə (elm) öyrətdi, insana bilmədikləri şeyləri tə`lim verdi.” Yeri və asimanı onun təfəkkür və qüdrətinin cövlangahı qərar verir: “Görməyirsinizmi ki, Allah asimanda və yerdə olanları sizin üçün ram, Özünün aşkarda və gizlində olan ne`mətlərini sizin üçün bol etmişdir?! Camaatdan bə`ziləri Allah barəsində nə elm, nə hidayət, nə də nur verən bir kitab olmadan mübahisə edirlər.” İnsan bu qədər əzəmətli elm, qüdrət, rəhmət və hikmət müqabilində nə deyə bilər?! Yalnız bunu deyə bilər: “Uca mərtəbəli, uca məqamlıdır yaradanların ən yaxşısı olan Allah!” Sonra torpağa düşüb o əzəmətli dərgahda üzünü yerə baş qoymaqdan və “subhanə Rəbiyələzimi və bihəmdih” (mənim Rəbbim hər bir eyib və nöqsandan pakdır, mən də Ona həmd deməklə məşğulam) deməkdən başqa bir iş görə bilərmi?!

QUR`ANDA TƏQVA 1-Təqva Allah-taalanın bütün asimani kitablarda Adəm övladına etdiyi vəsiyyətdir: وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُواْ اللّهَ «Şübhəsiz, sizdən əvvəl səmavi kitab əta olunanları və sizi təqvaya tövsiyə edirəm: Allahın əmrləri ilə müxalifət etməkdən çəkinin!» 2-Təqva Allah-taalanın mədh edib tə`riflədiyi bir işdir. Belə ki, Allah-taala buyurur: وَإِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ «Əgər səbr edib pərhizkar olsanız, bu, din işlərinnn möhkəmlik və sabitlik nişanələri yaxud imanın həqiqətlərindəndir.» 3-Təqva insanın şeytanın məkrli hiylələrindən qorunub saxlanmasına səbəb olur. Allah-taala buyurur: وَإِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا «Əgər səbr edib pərhizkar olsanız, onların məkr və hiylələri sizə heç bir zərər çatdıra bilməz.» 4-Təqva, Allahın bütün işlərdə insana kömək etməsi səbəbidir. Belə ki, buyurur: «Həqiqətən Allah pərhizkar və təqvalı şəxslər ilədir.» إِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَواْ 5-Təqva insanın qurtuluş səbəbi və ona güman etmədiyi yerdən halal ruzinin verilməsi amilidir. Allah-taala buyurur: وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ «Hər kəs Allah qarşısıida təqvalı olub günaha mürtəkib olmasa, Allah onun üçün (çətinliklərdən) çıxış yolu qərar verər. (Yə`ni onu, dünya və axirət qəm-qüssəsindən xilas edər), güman etmədiyi yerdən ona ruzi bağışlayar.» 6-Təqva səbəbi ilə Allah-taala bəndələrin əməllərindəki eyb və nöqsanları aradan qaldırır. Allah-taala buyurur: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ «Ey iman gətirənlər, (günah işlər qarşısında) Allahdan qorxub təqvalı olun və düzgün danışın ki, Allah sizin işlərinizi islah etsin: günahlarınızı bağışlayıb, yaxşı əməllərinizi qəbul etsin.» 7-Təqva bəndələrin günahlarının bağışlanmasına səbəb olur. Allah-taala buyurur: وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ «Və sizin günahlarınızı bağışlayar.» 8-Təqva Allah-taalanın bəndələrə məhəbbət göstərməsinə səbəb olur: فَإِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ «Allah-taala təqvalıları sevir.» 9-Təqva bəndələrin əməllərinin qəbul olunmasına səbəb olur. Allah-taala buyurur: إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ «Allah yalnız təqvalılardan (yaxşı əməlləri) qəbul edir.» 10-Təqva bəndələrin Allah dərgahında əziz və kəramətli olmasına səbəb olur. Allah-taala buyurur: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ «Həqiqətən Allah yanında (dərgahında) sizin ən əziziniz, – ən təqvalı olanınızdır.» 11-Təqva insana elm və mə`rifət nuru əta edilməsinə səbəb olur. Allah-taala buyurur: يِا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إَن تَتَّقُواْ اللّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَاناً «Ey iman gətirənlər! Əgər pərhizkarlıq və təqva yolu ilə getsəniz, Allah sizin üçün bir nur qərar verər ki, onunla haqqı batildən seçə bilərsiniz.» (Yə`ni Allah sizə kömək edər və həmin kömək sayəsində haqq yolda olan şəxsi batil yolda olan şəxslərdən seçə bilərsiniz.) 12-Təqva əcəl çatan zaman mələklər tərəfindən insana xoş müjdələr verilməsinə səbəb olur. Allah-taala buyurur: الَّذِينَ آمَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَياةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ «Iman kətirib təqvalı olan şəxslər üçün həm dünya həyatında (yə`ni ölüm zamanı), həm də axirətdə gözəl müjdələr vardır.» 13-Təqva ilhi əzabdan xilas olma səbəbidir. Allah-taala buyurur: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوا «Sonra pərhizkar olan (təqvalı) şəxsləri xilas edərik.» Bir sözlə, Qur`ani-məciddə təqvaya işarə olunan və onun gözəl nəticələrini göstərən ayələr çoxdur. Biz qeyd olunanlarla kifayətlənirik. ƏHLI-BEYT ƏLEYHIMUSSƏLAMDAN NƏQL OLUNAN RƏVAYƏTLƏRDƏ TƏQVA Rəsuli-əkrəm (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm)-dən və Əhli-beyt əleyhimussəlamdan nəql olunan hədis və rəvayətlərdə də təqva ilə əlaqədar tövsiyələr olduqca çoxdur. Əmirəl-mö`minin Əli əleyhissəlamın çox az xütbəsini görmək olar ki, onda təqva və müqtəqilər (təqvalılar) barəsində söhbət açılmamış olsun. Indi təbərrük üçün o həzrətin bir cümləsini qeyd edirik: فَاِنَّ تَقْوَى اللهِ مِقْتَاحُ سِدَادٍ وَذَخِيرَةُ مَعَادٍ وَعِتْقٌ مِنْ كُلِّ مَلَكَةٍ وَنَجَاةٌ مِنْ كُلِّ هَلْكَةٍ، بهَا يُنْجَحُ الطَالِبُ وَيَنْجُوا الْهَارِبُ وَتُنَالُ الرِّغائِبُ «Təqva dində doğruluq açarı, bəndənii düzgün yolda istiqaməti, qiyamət azuqəsi, hər növ çirkin xasiyyət, əməl və azğınlıqdan qurtuluş yoludur. Məhz təqva səbəbi ilə bir şey istəyənlərin hacəti yerinə yetirilər, insan cəzadan qaçıb xilas ola bilər və çoxlu ne`mətlərə nail olar.» MƏNIM DOSTLARIM PƏRHIZKARLAR, TƏQVALILARDIR Peyğəmbəri-əkrəm (səlləllahu əlsyhi və alihi və səlləm)-dən nəql olunmuşdur ki. o Həzrət öz qohum-əqrəbalarına belə buyurur: لاَ تَقولُوا اِنَّ مُحَمَّدًا مِنَّا فَوَاللهِ ما اَوْلِيَائِي مِنْكُمْ وَلاَ مِنْ غَيْرِكُمْ اِلاَّ الْمُتَقُونَ «Deməyin ki, Məhəmməd bizdəndir! Allaha and olsun, sizin və sizdən başqalarının arasında mənim dostlarım, yalnız və yalnız pərhizkarlar, təqvalılardır.» TƏQVALI VƏ PƏRHIZKAR OLMAQDAN BAŞQA BIR ÇARƏ YOXDUR Həzrəti Seyyidüş-şühəda imam Hüseyn əleyhissəlam belə buyurur: اُوصِيكُمْ بتَقْوَى اللهِ تَعَالى فَاِنَّ اللهَ قَدْ ضَمِنَ لِمَن اتَّقاهُ اَنْ يُحَوِّلَهُ عَمَّا يَكْرَهُ اِلَى مَا يُحِبُ وَيَرْزُقهُ مِنْ حَيْثُ لاَيَحْتَسِبْ، فَاِيَّاكَ اَنْ تَكُونَ مِمَّنْ يَخَافُ عَلَى الْعِبادِ مِنْ ذُنُوبهِمْ وَيَأمَنُ الْعُقُوبَة مِنْ ذنْبِهِ فَاِنَّ اللهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى لاَيُخْدَعُ عن جَنَّتِهِ وَلاَيُنَالُ مَا عِنْدَهُ اِلاَّ بِطَاعَتِهِ «Sizi təqvaya tövsiyə edirəm. Həqiqətən Allah-taala təqvalı şəxs üçün, onun xoşlamadığı şeyləri sevdiyi şeylərə döndərməyi və gümanı gəlmədiyi yerdən ruzi verməyi zəmanət vermişdir. Həqiqətən Allah-taala öz behişti barəsində heç vaxt aldanmaz (yə`ni heç bir şəxs hiylə və məkr yolu ilə behiştə daxil ola bilməz). Allah yanında olan savablar bir kəsə yalnız bəndəçilik və itaət yolu ilə müyəssər ola bilər.» Kitabın müqəddiməsində ixtisara riayət etmək lazım olduğundan, yuxarıda bəyan etdiklərimizlə kifayətlənirik. Indi isə hər şeydən daha mühüm məsələ olan təqvanın mə`nası, həqiqəti və mahiyyətini araşdırırıq. TƏQVANIN MAHIYYƏT VƏ HƏQIQƏTI «Təqva» kəlməsi bir şeyi saxlamaq, ondan pərhiz etmək mə`nasına olan «viqayə» kökündən alınmışdır. Şəriət terminində isə insanın hər növ axirət ziyanı olan şeylərdən çəkinməsi, pərhiz etməsi, başqa sözlə, Pərvərdigari-aləmin əmr etdiyi şeyləri yerinə yetirmək və nəhy (qadağan) etdiyi şeylərdən çəkinmək nəzərdə tutulur. Imam Sadiq əleyhissəlamdan təqvanın mə`nası barəsində soruşulduqda, həzrət buyurdu: سُئِلَ الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلاَم عَنْ تَفْسِيرِ التَقْوَاى فَقالَ: اَنْ لا يَفْقُدَكَ حَيْثُ اَمَرَكَ ولا يَرَاكَ حَيْثُ نَهَاكَ «Təqva bu deməkdir ki, Allah sənə hər şeyi əmr edibsə, orada hazır olasan, hər şeydən çəkindiribsə orda olmayasan.» Yə`ni Allahın əmr etdiyi işləri yerinə yetirməli, çəkindirdiyi və qadağan etdiyi şeylərdən uzaq olmalısan. Buna əsasən, təqvanın iki yönü vardır: birincisi Allahın əmrlərinə itaət edib, vacib əməlləri yerinə yetirməkdir. Insan çalışmalıdır ki, heç bir vacib əməli tərk etməsin (vacib o əməllərə deyilir ki, yerinə yetirilməməsi, Allahın qəzəbinə və ilahi əzaba səbəb olur). Növbəti mərhələdə isə insan vacib əməllərdən sonra bacardığı qədər müstəhəb və bəyənilən əməlləri yerinə yetirsin (müstəhəb o əməllərə deyilir ki, yerinə yetirilməsinin savabı vardır, lakin tərk olunarsa, ilahi cəzaya səbəb olmaz). Təqvanın ikinci yönü isə, Allahın haram buyurduğu, çəkindirdiyi şeylərdən uzaq olmaqdır. Yə`ni insan Allah tərəfindən haram və qadağan edilən, Allahın qəzəbinə səbəb olan işləri tərk etsin. (Haram o əməllərə deyilir ki, onun yerinə yetirilməsi ilahi cəzaya səbəb olur). Növbəti mərhələdə isə, məkruh əməlləri tərk etməyə sə`y göstərməlidir. (Məkruh o əməllərə deyilir ki, yerinə yetirilməməsi, tərk olunması daha yaxşı və Allah-taalanın bəyəndiyi işlərdəndir, lakin yerinə yetirilərsə, heç bir cəzaya səbəb olmaz.) Hər kəs təqvanın bəyənilən və səadətli məqamına nail olmaq istəyirsə, onun ikinci yönünə, yə`ni haram və künah işlərdən çəkinməyə daha çox əhəmiyyət verməlidir. Çünki əgər haram işlərdən çəkinərsə, yaxşı əməllə – nə qədər az olsa belə – qəbul olunacaq və onu görən şəxsi Allah dərgahına yaxınlaşdıracaqdır. Çünki Allah-taala yalnız təqvalıların əməlini qəbul edir: Imam Sadiq əleyhissəlam buyurur: اِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللهُ مِنَ الْمُتَقِينَ يَكْفِى مِنَ الدُّعَاءِ مَعَ الْبِرِّ مَايَكْفِى الْطَّعَامَ مِنَ الْمِلْحِ «Yaxşı əməl ilə edilən duada lazım olan şey-təama kifayət edən duz kimidir.» Yə`ni xörəyin dadlı və ləzzətli olması üçün azacıq duz kifayət etdiyi kimi, şəxsin hətta azacıq duasının qəbul olunması üçün belə, təqvalı olması lazımdır.

Pəhrizkarlar dünyada fəzilətlərə malikdirlər (başqalarından üstündürlər). (Çünki) danışıqları doğruluğa əsaslanır (Allahın və Peyğəmbərin razılığına müvafiq şəkildə danışırlar), geyimləri ortadır (həyatlarında ifrata varmaq və ya həddən aşağı olmaq yoxdur) və (xalq arasında) təvazökarlıqla davranarlar. Onlar Allahın onlara rəva bilmədiyi şeyə göz yumar (harama mürtəkib olmaz) və onlara xeyir verən elmə qulaq verərlər. Çətinlik zamanı başqalarının asayiş və rahatlıqda olduqları kimidirlər (ilahi təqdirə boyun əyərək Allahın istədiyinə razıdırlar və onlar üçün çətinliklə rahatlıq birdir). Əgər Allahın onlar üçün (dünyada) müəyyənləşdirdiyi əcəl olmasaydı, savab şövqü və əzabın qorxusundan canları bir göz qırpımı belə bədənlərində qalmazdı. Onların nəzərində Allah böyük, Ondan başqası isə (hər nə olmasından asılı olmayaraq) kiçikdir. Onların Cənnətə olan yəqin və inamları sakinlərinin rahatlıq içində olmalarını görən şəxsin yəqin və inamı kimidir. Həmçinin, oda (cəhənnəmə) imanları onu sakinlərini əzaba düçar halda görən şəxsin imanı kimidir. Qəlbləri qəmgin, zərər-ziyanları təhlükəsiz (hamı onların zərər-ziyanından xatircəm və qorxusuzdur, çünki başqalarını incitmək və hər bir günahın mənşəyi dünyanı sevməkdir ki, onların da ona meyilləri yoxdur), bədənləri (oruc tutmaq, çoxlu ibadət və bəndəlik etmək və qənaət nətisəsində) arıq, (dünyadakı) istəkləri az (naçarlıqdan möhtac olduqlarından artıq bir şey istəmirlər) və nəfsləri pak və təmizdir (şəhvət arxasınsa getmirlər). (Dünyada olan) bir neçə qısa günü səbirlə başa çatdırarlar və onun arxasınsa həmişəlik rahatlığı (sonsuz Cənnət ne’mətini) əldə edərlər. Bu iş Rəbblərinin onlar üçün hazırladığı çox qazanclı və mənfəətli bir ticarətdir. (Onlar özlərini ibadət və bəndəliyə hazırladıqları üçün Allah da səadətə qovuşmaq yolunu onlara göstərmişdir.) Dünya onlara üz tutdu (öz mal və bər-bəzəyini onlara göstərdi), onlar isə ondan üz döndərdilər (ona göz yumdular); onlar dünyanı əcir etdilər, onlar isə sanlarını qurban verərək (onun çətinliklərinə dözdülər və sonda) özlərini ondan qurtardılar. Gecə olanda (namaz üçün) ayaq üstə duraraq Qur’anın ayələrini diqqət və düşüncə ilə oxuyarlar və onu oxumaq və barəsində düşünməklə özlərini qəmləndirərlər. Onun vasitəsi ilə öz dərdlərinə əlac etməyə çalışarlar (Qur’anı oxumaq və ona əməl etməklə qiyamətin əzab və çətinliklərindən nicat tapmaq istəyərlər). Beləliklə, şövqə gətirən və ümidverici (yaxşı əməl sahiblərinin mükafatını bəyan edən) bir ayə ilə rastlaşanda ona tamah salarlar və şövqlə ona baxarlar, sanki ayənin, barəsində xəbər verdiyi mükafat onların gözləri önündədir və onu görürlər. Həmçinin, qorxulu və vahiməli (pis əməl sahiblərinin cəzasından danışan) bir ayə ilə rastlaşanda qəlblərinin qulaqlarını ona elə açarlar ki, sanki cəhənnəmin (onun əhlinin) nalə və fəryadları qulaqlarının dibindədir. (Allah qarşısında rüku etmək üçün) qamətlərini əyər və (səcdə etmək üçün) alın, əllərinin içi, diz və barmaqlarının uclarını yerə qoyaraq Allah-taaladan özlərinin (qiyamət əzabından) azad olmalarını istəyərlər. Gündüz olanda isə səbrli, alim, yaxşı əməlli və pəhrizkardırlar. Qorxu (Allah qorxusu) bədənlərini, yonulmuş oxların nazikliyi kimi arıqladıb. Görən onların xəstə olduqlarını güman edər, halbuki heç bir xəstəlikləri yoxdur (əksinə, əzabın qorxusundan arıqlayıblar), (onlardan eşitdiyi sözləri düşünmədiyi üçün) sərsəri və dəli olduqlarını deyərlər, halbuki dəli deyildirlər, bəlkə böyük iş (qiyamətin fikri) fikirlərini qarışdırıb. Özlərinin az işlərindən razı olmurlar və çoxu çox saymırlar. Beləliklə, özlərini (itaətdə səhlənkarlıq gümanı ilə) günahlandırarlar və öz əməllərindən qorxarlar (ki, məbada bəyənilməyə). Əgər onlardan birini (yaxşı əməlinə görə) tə’rifləsələr, barəsində deyilənlərdən qorxar və deyər: “Mən özümü başqalarından daha yaxşı tanıyıram və Rəbbim məni mənim özümdən də yaxşı tanıyır. Allahım, (özündənrazılığa səbəb olan bu) deyilənlərə görə məni cəzalandırma, məni onların güman etdiklərindən də üstün et və onların bilmədikləri günahlarımı bağışla!” Pəhrizkarların nişanəsi budur ki, sən onu din işində güclü, yumşaqlıq və gözəl xasiyyətdə uzaqgörən, imanda yəqin sahibi, elmdə (elm axtarışında) həris, səbirlilikdə alim, zənginlikdə mö’tədil (israf etməyib varını yersiz xərcləməyən), ibadət və bəndəlikdə təvazökar görərsən və o, yoxsulluq və imkansızlığında bəzənmiş görünər (ki, heç kəs onun yoxsul­luğundan xəbərdar olmasın). Onlar çətinlikdə səbirli, halal axtaran, hidayət və qurtuluşda şad, tamah və hərislikdən uzaqdırlar. (Beləsi) yaxşı işlər görməsinə baxmayaraq qorxu içindədir. Gecə, onun sə’yi (Allah-taalanın ne’mətlərinə görə) şükür etməyə sərf olunur. Gündüz, istəyi Allahı zikr etmək, yada salmaqdır. Gecəni öz qəflətindən qorxan halda (ki, məbada vəzifələrində səhlənkarlıq etmiş olar) başa vurar və gündüz Allahın lütf və mehribançılığından (onu müsəlman və Məhəmməd-ə və onun əhli-beytinə tabe olanlardan etməsindən) şad və sevincək olar. Əgər nəfsi meyilli olmadığı şeydə ona qarşı itaətsizlik etsə (ibadət və bəndəlikdə çətinliklə ram olsa, o da) nəfsin sevdiyi şey barəsindəki istəyini yerinə yetirməz. Onun gözünün işığı əbədi olan şeydir və çiyrindiyi qalmayan şeydir (gözünü axirətə dikib və dünyaya arxa çevirib). O, səbri elmlə və sözü əməl ilə qarışdırır. (Çünki elm və ağla əsaslanmayan səbir və əməl ilə birgə olmayan söz xoşagəlməzdir.) Onu arzusu qısa (məhdud), səhv və xətası az, qəlbi təvazökar, nəfsi qane, yeməyi az, işi asan, dini qorunmuş, şəhvət və istəyi yox və qəzəbi yatırılmış görərsən. Xalq onun yaxşılığına göz dikib və pisliyindən rahat və xatircəmdir. Əgər (Allah və Peyğəmbərdən) qafil və xəbərsiz insanlar içərisində olsa, xəbərdarların zümrəsində sayılar. (Çünki onun qəlbi Allahı zikr etməklə məşğuldur.) Əgər xəbərdarların içərisində olsa qafillərdən sayılmaz. Ona zülm edəni bağışlayar, onu məhrum edənə yaxşılıq və ehsan edər və ondan ayrılana birləşər. Söyüş söyməkdən və çirkin sözdən uzaqdır və sözü mülayim olar. Ondan xoşagəlməz bir iş görünməyib və bəyənilən işi aşkardır. Onun yaxşılığı üz tutub və pisliyi arxa çevirib. Çətinliklərdə vüqarlı və dözümlü, ası anlarda səbirli, dinclik və rahatlıqda şükür edəndir. Nifrət etdiyi kimsəyə zülm etməz və sevdiyi şəxsə görə günaha düşməz. (Öz nəfsi istəklərinə tabe olan və zülm edən insanların əksinə olaraq sevmək və ya nifrət bəsləmək onun öz şər’i vəzifəsini yerinə yetirməsinə mane olmur.) Şahid gətirilməmişdən qabaq haqqı qəbul edər. Ona tapşırılan şeyi zay etməz və yadına salınan şeyi unutmaz. Heç kəsi xoşagəlməz ləqəblərlə (kafir, fasiq, münafiq və çirkin kəlmələrlə) çağırmaz və qonşuya ziyan vurmaz. İnsanların başına gələn acı hadisələrə sevinməz. Batil və nahaq yola qədəm qoymaz və haqq yoldan kənara çıxmaz. Əgər sakit otursa, sakitliyi onu yormaz və əgər gülsə, gülüş səsi ucalmaz. Ona zülm edilsə, Allah onun intiqamını alana kimi səbir edər. Nəfsi onun əlindən əzab və çətinliyə düçardır. (Çünki onun istəklərinə zidd davranır.) Xalq onun əlindən rahatlıqdadır. (Çünki xalqı incitmək nəfsi istəklərə tabe olmaq nəticəsində mümkündür.) Axirət işində özünü əziyyətə salar və xalqı özündən (öz işindən) dincliyə çatdırar. Onun şəxslərdən uzaqlaşması (dünyapərəstlərə) rəğbətinin olmamasına və (onlardan) uzaq olmasına görədir. Tanışlarla yaxın olması (Allah adamları ilə) xoşrəftar və mehriban olmağa görədir. Uzaqlaşmasının səbəbi özündən razılıq və özünü böyük tutmaq deyil və yaxınlaşması (ikiüzlü adamlarda olduğu kimi) hiylə və kələk yolu ilə deyil. *** Qur`ani-kərim insanlara belə ruhi xüsusiyyətlərlə dəyər verir. Bəşəriyyət aləmi əvvəldə qeyd etdiyimiz puç imtiyazları özündən kənarlaşdırıb, bu dəyərli xüsusiyyətlərə üz tutarsa, bütün fəsadların, bədbəxtçiliklərin, eybəcərliklərin, zülm və buna oxşar çətinliklərin kökü yer üzündən kəsilər və insanlar behiştin gözəlliyini elə bu dünyada gözləri ilə görərlər. İslam əxlaqının əsas bir bölməsi sair insanlara və xidmət və yardım etməkdir və bu vacib əməl ibadət hesab olunur. Müqəddəs İslam dini insanları həsəd, paxıllıq, təkəbbür, qeybət, söz gəzdirmək, tamahkarlıq, pis sözlər danışmaq, başqalarına yalan iftira atmaq və bir sözlə, bütün mənfi keyfiyyətlərdən çəkindirib öz müqəddəs qanunlarını bu cür əməllərə qarşı ağır cəza tədbirləri tə`yin etmişdir. Bunların insan ruhunda və cəmiyyətdə pis tə`sir bağışladığını Qur`an ayələrində və yaxud Peyğəmbər Œ və Əhli-beyt Ã-dən çatan hədislərlə bəyan edir. İslamın əxlaqi hökmləri, xüsusilə İmam Zeynəl-abidin (ə)-ın “Hüquq risaləsi” adlı kitabında buyurduqları və hörmətli babası Əmirəl-mö`minin Əli (ə)-ın təqvalılar haqqında saydığı xüsusiyyətlər, eləcə də Malik Əjdəri Misrə hakim tə`yin etdiyi zaman verdiyi nəsihətlər icra olunarsa bəşəriyyət aləmi dünya və axirətdə səadətin yüksək zirvələrinə nail ola bilər.

Bismillehir Rehmanir Rehim Təqva barəsində Həmmam adlı bir şəxs Əli (ə)-dan "təqvalıların xьsusiyyətləri nədir?” - deyə sual etdikdə Həzrət cavab verdi: مَنْطِقُهُمُ الصَّوٰابُ، وَمَلْبَسُهُمُ الْاِقْتِصٰادُ، وَمَشْيُهُمُ التَّوٰاضُعُ، بَخَعُوا للِّهِ تَعٰاليٰ بِطـٰاعَتِهِ، وَخَضَعُوا لَهُ بِعِبٰادَتِهِ، فَمَضَوْا غٰاضِينَ أَبْصٰارَهُمْ عَمّٰا حَرَّمَ اللهُ عَلَيْهِمْ، وٰاقِفِينَ أَسْمٰاعَهُمْ عَلَي الْعِلْمِ بِدِينِهِمْ، نَزَلَتْ أَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فِي الْبَلاٰءِ كَالَّذِي نَزَلَتْ مِنْهُمْ فِي الرَّخٰاءِ، رَضَوا عَنِ اللهِ بِالْقَضٰاءِ، فَلَوْلاَ اْلآجٰالُ الَّتِي كَتَبَ اللهُ لَهُمْ لَنْ تَسْتَقِرَّ أَرْوٰاحُهُمْ فِي أَجْسٰادِهِمْ طَرْفَةَ عَيْنٍ، شوقًا اِليٰ لِقٰاءِ اللهِ وَالثَّوٰابِ، وَخَوْفاً مِنَ الْعِقٰابِ. عَظُمَ الْخٰالِقُ فِي أَنْفُسِهِمْ، وَصَغُرَ مٰا دُونَهُ فِي أَعْيُنِهِمْ، فَهُمْ وَالْجَنَّةُ كَمَنْ رَآاهٰا فَهُمْ عَلَيٰ أَرٰائِكِهٰا مُتَّكِئُونَ، وَهُمْ وَالنّٰارُ كَمَنْ أَدْخَلَهٰا فَهُمْ فِيهٰا يُعَذَّبُونَ، قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ، وَشُرُورُهُمْ مَاْمُونَةٌ، وَاَجْسٰادُهُمْ نَحِيفَةٌ، وَحَوٰائِجُهُمْ خَفِيفَةٌ، وَاَنْفُسُهُمْ عَفِيفَةٌ وَمَعُونَتُهُمْ فِي الْإِسْلاٰمِ عَظِيمَةٌ. صَبَرُوا أَيّٰامًا قَلِيلَةً فَأَعْقَبَتْهُمْ رٰاحَةٌ طَوِيلَةٌ، تِجٰارَةٌ مُرْبِحَةٌ يَسَّرَهٰٰا لَهُمْ رَبٌّ كَرِيمٌ، أُنٰاسٌ أَكْيٰاسٌ، أَرٰادَتْهُمُ الدُّنْيٰا فَلَمْ يُرِيدُونَهٰا، وَطَلَبَتْهُمْ فَأَعْجَزُوهٰا أَمَّا اللَّيْلُ فَصٰافُّونَ أَقْدٰامَهُمْ، تٰالُونَ لِأَجْزٰاءِ الْقُرْآنِ يُرَتِّلُونَهُ تَرْتِيلاً، يَعِظُونَ أَنْفُسَهُمْ بِاَمْثٰالِهِ، وَيَسْتَشْفُونَ لِدٰائِهِمْ بِدَوٰائِهِ تٰارَةً، وَتٰارَةً مُفْتَرِشُونَ جِبٰاهَهُمْ وَاَكُفَّهُمْ وَرَكْبَهُمْ وَاَطْرٰافَ أَقْدٰامِهِمْ، تَجْرِي دُمُوعُهُمْ عَلَيٰ خُدُودِهِمْ، يُمَجِّدُونَ جَبّٰارًا عَظِيمًا وَيَجْاَرُونَ اِلْيهِ جَلَّ جَلالُهُ فِي فَكٰاكِ رِقٰابِهِمْ. هٰذٰا لَيْلُهُمْ، فَأَمَّا النَّهٰارُ فَحُلَمٰاءُ عُلَمٰاءُ بَرَرَةٌ أَتْقِيٰاءُ، بَرٰاهُمْ خَوْفُ بٰارِيهِمْ فَهُمْ أَمْثٰالُ الْقدٰاحِ، يَحْسَبُهُمُ النّٰاظِرُ اِلَيْهِِمْ مَرْضٰي وَمٰا بِالْقَوْمِ مِنْ مَرَضٍ، أَوْقَدْ خُولِطُوا، وَقَدْ خٰالَطَ الْقَوْمُ مِنْ عَظَمَةِ رَبِّهِمْ، وَشِدَّةِ سُلْطـٰانِهِ أَمْرٌ عَظِيمٌ طـٰاشَتْ لَهُ قُلُوبُهُمْ، وَذَهَلَتْ مِنْهُ عُقُولُهُمْ. فَاِذَا اسْتَقٰامُوا مِنْ ذٰلِكَ بٰادَرُوا اِلَي اللهِ تَعٰاليٰ بِاْلأَعْمٰالِ الزّٰاكِيَةِ، لاٰ يَرْضَوْنَ لِلّهِ لَهُ بِالْقَلِيلِ وَلاٰ يَسْتَكْثِرُونَ لَهُ الْجَزِيلَ. فَهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ، وَمِنْ أَعْمٰالِهِمْ مُشْفِقُونَ، اِنْ زُكِّيَ أَحَدُهُمْ خٰافَ مِمّٰا يَقُولُونَ، وَقٰالَ: اَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِي مِنْ غَيْرِي، وَرَبِّي

(Varlıqları yalnız hiss olunanlarda həsr edənlər bundan qafildirlər ki, hiss mövcuddur, lakin (onun özü) hiss olunmur; görmək və eşitmək mövcuddur, lakin görməli və eşidilməli deyildir. İnsan sonsuzluğun məhdud olmadığını başa düşür, halbuki hiss olunan hər bir şey məhdud və sonludur. Nə çox zehni və xarici varlıqlar var ki, hissin fövqündədir, lakin o şəxs varlıqların yalnız hiss olunanlarda həsr olunması təsəvvürü ilə hissin və hiss olunanların Xaliqini inkar etdi. İmam (əleyhissalam) da onu bu həqiqətə doğru hidayət edərək buyurdu: – Hiss və hiss olunanın (məhsusun) vəhm və vəhm olunanın (məvhumun) əql və əql olunanın (mə`qulun) Xaliqi hissə, vəhmə və əqlin hüdudlarına sığmaz, çünki idrak qüvvəsi yalnız idrak etdiyi şeylərə əhatəlidir və o qüvvə Allahın məxluqudur. Xaliq də Öz məxluquna əhatəlidir, deməli hissin, vəhmin və əqlin onlara əhatəli olan Xaliqinin onların idrakı hüdudlarında qərar tutması, onlara əhatəli olan bir varlığın onlar tərəfindən əhatələnməsi qeyrimümkündür; əgər mütəal Allah hiss olunsaydı, yaxud vəhmə sığsaydı və yaxud əql ilə dərk edilsəydi, onda bu qüvvələrin dərk etdiyi şeylərə oxşayar və onlarla şərik olardı. Onların şəriklik cəhəti də (şərik olduğu yöndən əlavə) ixtisas cəhətini (şərikində olmayan və yalnız özündə olanları) lazım tutur (nəticədə bu ikisindən tərkib tapır), tərkib isə məxluqun xasiyyətidir. Deməli, əgər mütəal Allah hiss, vəhm və əqlə sığsaydı, xaliq deyil, məxluq olardı.) O kişi soruşdu: – Allah nə vaxtdan olmuşdur? İmam (əleyhissalam) buyurdu: – Sən de görüm nə vaxtdan olmamışdır?! (Zaman və zamana aid olanların qəyyumu olan, mücərrəd və maddi şeyləri vücuda gətirən mütəal Allah barəsində yoxluq, zaman, məkan kimi şeylər mə`nasıdır.) İmam (əleyhissalam)dan soruşdu: – Onun dəlili nədir? O həzrət onu, Allahtaalanın insanın özündə və kainatda qoyduğu ayələrə, nişanələrə doğru hidayət etdi, bədən quruluşunda dərindən diqqət yetirməyi tövsiyə etdi ki, bu möhkəm quruluşun, onda işlədilən dəqiq, incə və zərafətli, hikmətli işlərdən bu binanın banisinin hikmət və elminin varlığını dərk etsin; eləcə də onu külək, bulud, günəş, ay və ulduzların hərəkəti barəsində dərindən təfəkkür edib diqqət yetirməyə təşviq etdi ki, göy cisimlərində hikmət, qəribəlik, qüdrət və s.də təfəkkür edərək əziz (yenilməz) və əlim (hər bir şeyi bilən) Allahın təqdirini dərk etsin, yuxarı aləmlərdə olan mütəhərriklərin (göy cisimlərinin) hərəkətindən heç vaxt dəyişikliyə uğramayan, bu işlərdə pak və münəzzəh olan hərəkətvericiyə iman gətirsin. v) Maddi aləmin, təbiətin dəyişkənliyi maddə və təbiətdən daha yüksəkdə olan bir varlığın qüdrətini göstərir. Çünki maddənin və maddi şeylərin tə`sir qoyması onun müəyyən bir vəziyyətdə və istiqamətdə yerləşməsinə ehtiyaclıdır. Məsələn, cismin qızmasına tə`sir göstərən od cisim ilə, yaxud şüası fəzanı işıqlandıran çıraq o fəza ilə müəyyən nisbətdə (vəziyyətdə) olmayınca, o cismə hərarət verməsi, yaxud o fəzanı işıqlandırması mümkün deyildir. Olmayan bir şey barəsində vəziyyət və nisbət qeyrimümkün olduğundan maddə və təbiətin də mövcud olmayan, sonradan vücuda gələn və vücuda gəlməkdə olan müxtəlif varlıqlarda tə`sir qoyması mümkün deyildir. Yerdə və göydə əvvəlcə olmayan və sonradan yaranan bir şey ilə əlaqədar vəziyyət və nisbət qeyrimümkün olduğundan, maddə və təbiətdə olmayan, sonradan vücuda gələn və gəlməkdə olan müxtəlif varlıqlara tə`sir qoyması mümkün deyildir. Yerdə və göydə (əvvəlcə olmayan və) sonradan yaranan hər bir varlıq elə bir qüdrətin varlığına dəlalət edir ki, onun tə`siri xüsusi duruma və mühazi (müqabil) olmağa ehtiyacı yoxdur və o cisim və cismani (maddi) şeylərin fövqündədir: “(Budur və bundan qeyri ola bilməz:) Onun əmri budur ki, hər vaxt bir şeyin vücuda gəlməsini istəsə «ol!» deyər, o da dərhal (fasiləsiz olaraq) vücuda gələr.” q) Allaha iman hissi insanın təbiətində, fitrətində qoyulmuşdur, çünki insan öz fitrətinin tələbinə uyğun olaraq özünün arxalanacaq bir nöqtəyə ehtiyaclı, bağlı olduğunu görür, lakin onun müxtəlif səbəblərlə məşğul və meyllərinə bağlı olması həmin arxalanacaq nöqtəni tapmağa mane olur. Lakin hər bir cəhətdən çıxılmaz vəziyyətə düşüb, hər bir vasitədən naümid olduqda, təfəkkür qüvvəsi tə`sirdən dayanıb, hər bir qüdrət əlinin aciz olduğunu gördükdə öz batinində yatmış olan vicdan qüvvəsi oyanır və ixtiyarsız olaraq zatən ehtiyacsız olan O varlıqdan kömək diləyir ki, fitrətən Ona arxalanmışdır: “De: Dəryaların və səhraların qaranlığından kim sizə nicat verir?! Halbuki siz Onu ahnalə ilə çağırır və deyirsiniz ki, əgər O bizi bu qaranlıqlardan xilas etsə, əlbəttə, hökmən şükür edənlərdən olacağıq.” وَإِذَا مَسَّ الْإِنسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِّنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِن قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَندَادًا لِّيُضِلَّ عَن سَبِيلِهِ “Hər vaxt insana şiddətli bir iş (hadisə) baş verərsə, razniyaz edən halda öz Pərvərdigarını çağırar, ona bir ne`mət əta etdikdən sonra əvvəldən çağırdığını unudur və Allah üçün şərik qoşur ki, Onun yolundan azdırsın.” “(Allah) Həmin Kəsdir ki, sizi dəryalarda və çöllərdə səhralarda seyr etdirir, o zamana qədər ki, gəmiyə minib yola düşəsiniz, o gəmi onlarla birlikdə və küləyin vasitəsi ilə hərəkət etdiyi zaman xoşhal olurlar, (amma) onlar üçün güclü bir külək – tufan baş verdikdə təlatümlü dalğalar hər tərəfdən onları əhatə etdikdə, bəla əhatəsinə düşəcəklərini güman etdikləri vaxt Allahı dində ixlasla çağırıb “əgər bizi bu bəladan qurtarsan hökmən şükür edənlərdən olacağıq.” deyirlər.” Bir nəfər İmam Sadiq (əleyhissalam)ın hüzuruna gəlib dedi: – Ey Peyğəmbər övladı, Allahı mənə tanıtdır, de görüm o nədir? Mənim yanımda çox adamlar var ki, mənimlə mübahisə edərək məni heyrətə salırlar. Həzrət buyurdu: – Ey Allahın bəndəsi! Heç gəmiyə minmişsənmi? Dedi: – Bəli. Həzrət buyurdu: – Gəmi xarab olubmu və bu zaman nə sənə nicat verə biləcək gəminin, nə də sənə fayda verəcək bir üzməyin olmadığı bir vəziyyətlə qarşılaşmışsanmı? Dedi: – Bəli. Həzrət buyurdu: – Həmin halda qəlbin və ruhun qadir və qüdrət sahibi olan bir varlığa bağlanıbdırmı ki, səni o vəziyyətdən xilas edəcəyinə ümidin olsun? Dedi: – Bəli. Həzrət buyurdu: – Sənin nəzərdə tutduğun (o varlıq) həmin Allahdır ki, nicat verməyə qadirdir. Nicat verən bir şəxsin və köməkçinin olmadığı bir yerdə nəzərdə tutduğun şəxs Allahtaaladır. Allah ilə olan bu fitri mə`rifət və əlaqə, ümidin Ondan başqa bütün təbii vasitələrdən – mütləq şəkildə kəsildiyi və biçarə, çıxılmaz vəziyyətə düşdüyü zaman hasil olduğu kimi, ixtiyar halında da elm və əməldən ibarət olan iki qanadın vasitəsi ilə ona nail olur: Birincisi budur ki, insan əql nuru ilə cəhalət, qəflət hicablarını kənara çəksin və görsün ki, hər bir varlığın vücudunda və kamalında, özüözündən heç nəyi yoxdur; hər nəyi vardırsa, o da Qüdsi Zata gedib çatır: “Əvvəl də, axır da, zahir də, batin də Odur və O, hər bir şeyə alimdir.” “O yaradan, xəlq edən, surət verən Allahdır, ən gözəl adların hamısı Ona məxsusdur.” İkincisi budur ki, paklıq və təqva vasitəsi ilə qəlbinin, ruhunun və nəfsinin aludəlikləri, çirkinlikləri aradan getsin. Çünki Allah ilə Onun bəndəsi arasında qəflət, cəhalət və küdurət (mə`nəvi paslar) günahının yaratdığı çirkabdan başqa heç bir hicab, maneə yoxdur və bu hicablar da elm və əməl ilə olan cihadla aradan qalxır. “O kəslər ki, Bizim yolumuzda cihad etdilər hökmən onları Öz yolumuza hidayət edərik.” İmam Sadiq (əleyhissalam) İbni ƏbilÖvcaya buyurur: “Vay olsun sənə! Qüdrətini sənin özündə sənə göstərən şəxs səndən necə gizlin (məxfi) olmuşdur?! Olmadığın bir hal­da sənin vücuda gəlməyini, kiçik dövranda olduqdan sonra böyü­mə­yini, bacarıqsız olduğun dövrdən sonra qüvvələndirməyini, qüvvəli olduqdan sonra (yenidən) zəifləməyini, səhhət halında olduqdan sonra xəstələnməyini, xəstə olduqdan sonra səhhətibədən əta etməyini, qəzəbindən sonra razılığını, razılıqdan sonra qəzəbini, şadlığından sonra qəmqüssəni, qəmqüssəndən sonra şadlığını, düşmənçiliyindən sonra dostluğunu, dostluğundan sonra düşmənçiliyini, hər hansı bir şeyə, imtina etdikdən sonra əzm və iradə etməyini, əzm və iradə etdikdən sonra (yenidən) imtina etməyini, istəmədiyin bir haldan sonra şəhvətlə istəyini, şəhvətlə istədiyindən sonra ikrahlı olmağını, qorxu halında olduqdan sonrakı rəğbətlə istəyini, rəğbət halından sonra olan qorxu və vəhşətini, ümidsiz olduqdan sonra ümidvar olmağını, ümidvar olduqdan sonra ümidsiz olmağını, vəhm qüvvəndə olmadığı halda xatirinə gətirməyini, e`tiqadlı olduğun şeylərin zehnindən gedib gizlənməsini... Həmçinin mənim cismimdə olan ilahi qüdrət nişanələrini sayırdı ki, onları görməməzliyə vura, imtina edə bilməzdim. Axarda belə güman etdim ki, qısa bir zamanda (Allah) mənimlə onun arasında gözə görünəcəkdir. Inshallah davami olacaq....

بِسمِ الله الرحمن الرَحِيمِ اَلْحَمْدُللَِّهِ رَبِّ الْعَالَمِيَن وَصَلَّى اللّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ وَلاَ سِيَّمَا بَقِيَةِ اللَّهِ فىِ اْلاَرَضِيَن Bismillahirrəhmanirrəhim Bütün həmdsəna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur! Allahın salam və salavatı ağamız və seyyidimiz Həzrət Muhəmməd və onun pak Əhlibeytinə, xüsusilə Allahın yer üzündə saxladığı şəxsə həzrət Məhdiyə olsun! Allahin varliğinin dəlilləri Dünyanın bütün qanunları səbəbnəticə qanunu əsasında qurulmuşdur. Varlıqların arasında səbəbnəticə qanunu hökm sürür. Hər hansı bir varlıq başqasına yalnız bu şərtlə tə`sir edə bilər ki, Allahın bu tə`sirin gerçəkləşməsinə iradəsi və izni olsun. Allahın hikmətli iradəsi bu əsasda olmuşdur ki, Öz feyzini səbəbnəticə əsasında həyata keçirsin. Qur`anikərimdə buyurulur ki, təbii varlıqlar arasında həm səbəbnəticə qanunu hökm sürür, həm də hər hansı bir səbəbin tə`sir göstərməsi Allahın iradə və izninə bağlıdır. Qur`anikərim birinci məsələ barəsində buyurur: “O, göydən su nazil etdi və onun vasitəsilə sizin üçün müxtəlif meyvələrdən ruzilər yetişdirdi.” Ikinci məsələ barəsində isə belə buyurur: “Təmiz bir məmləkətin bitkiləri Rəbbinin iznilə çıxar.” Bəqərə surəsini 164cü ayəsində buyurulur: “Həqiqətən asimanların və yerin yaradılışında, gecəgündüzün birbirini əvəz etməsində, dəryalarda insanların xeyrinə olaraq hərəkət edən gəmilərdə, Allahın səmadan nazil edərək ölü yeri bir daha diriltdiyi və yer üzərində müxtəlif növ canlıları vücuda gətirdiyi yağış suyunda, həmçinin küləklərin cərəyan istiqamətlərinin dəyişməsində, yerlə göy arasında təsxir olunmuş vəziyyətdə qalan buludlarda əql və təfəkkür sahibi olan insanlar üçün (Allahın haqq olmağına dair) əlamət və nişanələr vardır.” VARLIQ ALƏMINDƏ ILAHI ZATIN CILVƏLƏRI Qeyd olunan ayə Pərvərdigarın yeganəliyi haqda, yə`ni tövhid barəsində söhbət edərək Allahın varlığını isbat edir. hər hansı bir yerdə qanunauyğunluq və nizamın olması həmin yerdə elm və biliyin hakim olmasına, vəhdət və yeganəliyə dəlalət edir. Buna əsasən varlıq aləmində mövcud olan nəzmə, dəqiq və harmonik şəkildə nizamlanan qanunauyğunluğa, yenilməz və kamil olan qüdrət və elm mənbəyinə, eləcə də Allahın, məxluqatın xəlq və idarə olunmasındakı yeganəliyinə diqqət yetirdikdə bilirik ki, bütün bu e`cazkar varlıqlar Allah tərəfindəndir. Bu ayədə varlıq aləminin hər bir üzvü böyük Yaradanın aşkar bir nişanəsini və ulu Tanrının misilsiz qüdrət nümunələrini bəyan edir. 1 Göylərin və yerin yaradılışı Bu əzəmətli asimanda milyonlarla günəş sistemləri, milyardlarla sabit və hərəkətdə olan ulduzlar mövcuddur. Onların bə`ziləri qaranlıq gecədə sayrışaraq, sanki bizimlə söhbət edir, bə`ziləri isə adi gözlə görünməyib yalnız böyük teleskopların vasitəsi ilə müşahidə olunur. Bunların hamısı zəncir halqaları kimi birbiri ilə bağlıdır, aralarında son dərəcə qəribə və dəqiq əlaqələr vardır. Həmçinin yerin yaradılışı, onda olan müxtəlif həyat təzahürləri, milyonlarla bitki və heyvan növlərinin hamısı O pak və müqəddəs Zatın nişanələri, Onun, elm, qüdrət və yeganəliyini əks etdirən şah əsəridir. Bəşər elmi inkişaf edib irəlilədikcə bu kainatın əzəmət və genişmiqyaslılığı daha da aşkar olur. Halbuki, elmitərəqqinin son inkişaf mərhələsi heç kəsə mə`lum deyildir. Alimlərin nəzərinə görə kainatda minlərlə kəhkəşan (qalaktika) mövcuddur. Təkcə bizim kəhkəşanda yüz milyonlarla sistemlər vardır ki, yaşadığımız günəş sistemi onlardan yalnız biri hesab olunur. NECƏ DƏ ƏZƏMƏT, NECƏ DƏ QÜDRƏT! Həzrət Peyğəmbər (s) və mə`sum imamlardan (ə) Qur`anikərim ayələrinə istinadən, bə`zi planetlərdə canlı varlıqların olmasını göstərən çoxlu rəvayətlər nəql olunmuşdur. Bu barədə həm islam alimləri, həm də sair elm xadimləri tərəfindən çoxlu kitablar yazılmışdır. Onlardan bə`ziləri aşağıdakılardan ibarətdir: “Qur`an nəzərindən Yer, asimanlar və ulduzlar” (doktor Məhəmməd Sadiqi); “Qur`an və müasir elm” (Əbdül Qəni əlXətib); “Yaradılış aləmi” (Hüseyn Nuri); “Yer və asiman” (A. Velkof); “Kəhkəşan və teleskoplar” (Vilyam Cikafi Men). Əlbəttə, başqa planetlərdə olan həyatın, yer üzərində mövcud olan həyatdan fərqli olması ehtimalı da verilə bilər. Buna görə də bu işin tam araşdırılması üçün Yerdə mövcud olan həyat və onun xüsusiyyətlərini ümumi həyat me`yarı kimi götürmək olmaz. 2 Gecəgündüzün birbirini əvəz etməsi: Gecəgündüzün birbirini əvəz etməsi xüsusi nəzm və tədrici hərəkətlə baş verir. Onlardan biri müntəzəm surətdə azalır, digəri isə artır. Bu artıbazalma ilə dörd fəsil əmələ gəlir, bitkilər və sair canlılar öz təkamül mərhələlərini keçir. Bütün bunlar Allahın gözəl sifət və Zatının nişanələrindən sayılır. Əgər bu tədrici dəyişiklik olmasaydı, yaxud dəyişikliklər müəyyən qanunauyğunluq əsasında baş verməsəydi, habelə həmişə gündüz və ya gecə olsaydı, həyat tamamilə məhv olub aradan gedərdi. Ola bilər ki, “ixtilaf” sözü burada gecə və gündüzün, yaxud hər ikisinin il boyu artıbazalmasını çatdırsın. Ümumiyyətlə, dəqiq elmi və riyazi qanunauyğunluqlar əsasında yaradılan bir şey təsadüf nəticəsində, yə`ni alim və qadir Zatın, mütəal Allahın dəxaləti olmadan yarana bilməz. Buna görə də bir çox ayələrdə Allahın pak Zatının dəlilləri qeyd olunmuşdur. 3Gəmilərin dəryalarda camaatın xeyrinə hərəkət etməsi; Insan istər böyük, istərsə də kiçik gəmilərin vasitəsilə dəryalarda üzür, öz məqsədlərini yerinə yetirmək üçün dünyanın müxtəlif nöqtələrinə səfər edir. Yelkənli gəmilərin dənizlərdə istiqamətli hərəkəti üçün də bir neçə qanun lazımdır: Belə gəmilərin hərəkəti ilk növbədə dəniz və okeanların üzərində əsən daimi küləklərin vasitəsilə mümkün olur. Istər müntəzəm surətdə şimal qütbündən cənub qütbü istiqamətində əsən və ekvatordan da şimal qütbünə və cənuba doğru hərəkətdə olan cərəyanlar, istərsə də müəyyən qanunauyğunluqlar əsasında əsən zonal xarakterli küləklər gəmilərə bu pulsuz təbii qüvvədən, enerjidən istifadə edərək öz məqsədinə doğru irəliləmək imkanı verir. Həmçinin taxta və bə`zi maddələr öz xüsusi çəkisinə uyğun olaraq suyun üzündə qalıb üzür. Göy cisimlərinin müəyyən astronomik qanunlar əsasında müşahidəsi və eləcə də mənfi və müsbət maqnit qütbünün dəyişilməz xüsusiyyəti kompasın əqrəblərini tənzim edir və nəticədə gəmilərin hərəkət istiqaməti müəyyən olunur. Qeyd olunan bütün bu elmi və təbii amillər nəticəsində insanlar çox ucuz və tez başa gələn gəmi nəqliyyatından istifadə edir, sərnişinləri və ağır yükləri dəniz yolları ilə istənilən məqsədə çatdırırlar. Bunlar da Allahın pak Zatı üçün dəlil və nişanələrdir. müasir dövrdə texnologiyanın inkişafı və yük daşıyan böyük gəmilərin ixtira olunması ilə bu mə`nanın əzəməti nəinki azalmış, üstəlik artmışdır da. Çünki, halhazırda insanların istifadə etdiyi ən böyük nəqliyyat vasitələrindən olan gəmilər, bə`zən o qədər böyük olur ki, hətta onun üzərində təyyarə limanları, futbol meydançaları və s. mövcud olur. 4Allahın asimandan su göndərib ölü torpağı diriltməsi və onda müxtəlif bitki və heyvanları yaratması. Yağışın təravətli, bərəkətli damcıları, başqa sözlə, təbiətin məlhəmi sayılan həyat maddəsi töküldüyü hər bir yerə həyat və yaşayış bəxş edir, özü ilə hərəkət, bərəkət, abadlıq, ne`mət gətirir. Xüsusi bir nizamla yağan yağış, habelə bu cansız mayedən nəş`ət t.n bütün varlıqların hamısı Allahın əzəmət və qüdrətinin nişanələridir. 5Küləklərin nizamlı hərəkət və cərəyanı. Ilahi nişanələrdən sayılan külək təkcə dəniz və okeanlarda gəmilərin hərəkəti üçün deyil, eləcə də quru yerləri, dağları, dərələri, meşələri öz cövləngahına çevirərək canlı aləmin ən zəruri həyat ehtiyaclarını da tə`min edir. O, bitkiləri tozlandırmaqla mayalandırır və bununla da müxtəlif meyvə və tərəvəzlərin yaranmasına kömək edir, təbii bağban rolunu oynayaraq müxtəlif bitki toxumlarını yayır. Habelə okeanlarda dalğaları hərəkətə gətirərək müntəzəm surətdə suları birbirinə qarışdırır və bununla da dəniz heyvanlarının yaşaması üçün münasib və əlverişli şərait yaradır, isti ölkələrin isti hava cərəyanlarını soyuq məntəqələrə, soyuq məntəqələrin soyuq havasını isə isti yerlərə .raraq yer kürəsinin temperatur və iqlimini normallaşdırır. Bə`zən də şəhərlərdə böyük zavod və fabriklərin, saysızhesabsız nəqliyyat vasitələrinin buraxdığı zəhərli havanı çöllərə, meşələrə .rır, havanı, insan övladının normal yaşayışı üçün təmizləyib saflaşdırır. Qeyd olunanlardan başa düşmək olar ki, küləklərin əsməsi Allahın sonsuz lütf və mərhəmətinin başqa bir nümunəsidir. 6Yerlə göy arasında asılı halda qalmış buludlar. Başımızın üstündə milyonlarla ton ağırlıqda suyu .ran sıx buludlar yer tərəfindən (ümumdünya cazibə qanununa əsasən) cəzb olunmasına baxmayaraq, yerlə göy arasında asılı vəziyyətdə qalaraq heç bir təhlükə icad etmədən onları bir məntəqədən digər bir məntəqəyə .rır. Bu özü də ilahi əzəmətin digər bir nişanəsidir. Aydın məsələdir ki, əgər buludlar öz təbii funksiyasını lazımınca yerinə yetirməsəydi, quraqlıq böyük bir təbii fəlakət kimi bütün canlı aləmin məhv olmasına gətirib çıxarardı. Bu da ilahi elm və qüdrətin təcəllisinə digər bir nümunədir. Bütün bunlar pak və müqəddəs Zatın əlamət və nişanələridir. Amma ayədə qeyd olunduğu kimi, bunlar axmaq, cahil və nadan insanlar üçün deyil, yalnız əql və təfəkkür qüvvəsini işə salan bəsirətli insanlar üçün ibrət sayılır. İnsanın məbdə (Allah) və məada (ölümdən sonrakı həyata) e`tiqad bəsləməməyi yalnız o zaman mümkün ola bilər ki, bütün varlıq aləminə, səbəbnəticə silsiləsinə agah olsun və məbdə və məad barədə bir şey t. bilməsin. Belə bir əhatəli idrak hasil olmayınca, yaradılışın və ölümdən sonrakı həyatın olmamağını yəqin etməsi qətiyyən mümkün olan bir şey deyildir; mümkün ola biləcək şey yalnız bunların varlığını bilməməkdir. Odur ki, ədalət və insafın tələbinə görə Allahtaalanın varlığında şəkk edən bir kəs, gərək söz və əməldə şəkkin tələbinə əməl etsin. Məsələn, bir kəs hər hansı bir varlığın olmasını ehtimal edərsə, belə ki, əbədi səadət bu varlığın axtarılıb tapılmasına, əbədi fəlakət isə onun əldən verilməsinə bağlı olsa, əqli vəzifəsi bu varlığı nə dildə, nə də qəlbdə inkar etməməkdir. Əməldə isə, onun barəsində bacardığı qədər araşdırma .rmağa çalışmalıdır. Əməli vəzifələr məqamında da ehtiyat etməlidir ki, Onun mövcud olduğu təqdirdə də əbədi səadətdən məhrum və əbədi fəlakətə düçar olmasın deyə, fərmanından boyun qaçırmasın. Bu, eynilə buna bənzəyir ki, bir şəxs dadlıləzzətli yeməyində ölümünə gətirib çıxaracaq zəhərin olmasını ehtimal etdiyindən ağlı ona bu yeməkdən çəkinməyə hökm edir. Allahın varlığında şəkk edən hər kəs əqlən vacib olan ədalətin tələbinə uyğun əməl etsə, şübhəsiz, iman və mə`rifətə çatacaqdır: “Bizim yolumuzda cihad edənləri mütləq Öz yollarımıza hidayət edərik”. Yox, əgər bu həqiqətə qarşı zülm rəva görübsə, Qüddus, Mütəal Allahı tanımağın hasil olması ağlasığmazdır: “(Allah) hikməti istədiyi şəxsə bəxş edər. Hər kimə hikmət bəxş edilmişsə, ona çoxlu xeyir verilmişdir”, “Allah zalımları (yaramaz əməlləri səbəbi ilə haqq yoldan) sapdırar. Allah istədiyini edər”. İnsan özünə və idrakı hüdudlarında olan şeylərə nəzər saldıqda və onun hər bir üzv və zərrələrini mülahizə etdikdə bu qənaətə gəlir ki, bunların hər hansı birinin yoxluğu heç də qeyrimümkün deyildir: onun olması da, olmamağı da mümkündür və o, zatən nə varlığı, nə də yoxluğu zəruri olan bir mövcuddur. Varlığı və yoxluğu mümkün olan hər bir şey (mümkünülvücud) onu vücuda gətirəcək səbəbə möhtacdır. Bu, hər iki gözü bərabər olan tərəziyə bənzəyir ki, kənardan tə`sir olmadıqda gözlərdən birinin digərindən ağır olması mümkün deyildir. Bu fərqlə ki, mümkünülvücudun varlığı onun (tam) səbəbinin varlığına, yoxluğu isə bu səbəbin olmamağına bağlıdır. Bu aləmin hər bir hissəsi, mövcud olmasında ona «vücud» bəxş edəcək bir səbəbə möhtacdır. Vücud bəxş edən də ya onun özüdür, ya da onun kimi başqa varlıqdır. Özünə gəlincə, vücud onun özündə yoxdursa, onu necə bəxş edə bilər?! Özü kimisi də həmçinin; özünə vücud bəxş edə bilmirsə, digərinə necə bəxş edə bilər?! Bu aləmin hər bir hissəsinə hakim olan bu hökm istisnasız olaraq bütün aləmlərə də hakimdir. Eynilə zatən nura malik olmayan fəzada görünən işıq, başqasından deyil, zatən ziyası, nuru olan bir mənbənin mövcud olduğuna dəlildir. Çünki, əks təqdirdə heç bir fəza işıqlanmazdı. Çünki zatən qaranlıq, zülmət olan bir şeyin nəinki başqalarını, heç özünü də işıqlandırması mümkün deyildir. Deməli, kainatın və vücudun həyat, elm, qüdrət və s. kimi kamilliklərinin mövcud olması elə bir həqiqətin varlığına dəlildir ki, onun həyatı, elmi, qüdrəti və s. Onun zatındandır və özündən qeyri heç bir şeyə bağlı deyildir: أَمْ خُلِقُواْ مِنْ غَيْرِ شَىْءٍ أَمْ هُمُ الْخـٰلِقُونَ “Yoxsa onlar heç nədən yaradıldıqlarını, yaxud özlərinin xaliq olduqlarını güman edirlər?!” Əbu Deysan imam Riza (əleyhissalam)ın yanına gəlib dedi: – Aləmin hadis (sonradan yaranan) olduğuna, dəlil nədir? İmam (əleyhissalam) buyurdu: “Sən əvvəl yox idin, sonra vücuda gəldin. Sən bilirsən ki, özün özünü vücuda gətirməmisən və sənin kimi başqa birisi də səni vücuda gətirməyib.” O, imam Sadiq (əleyhissalam)dan soruşdu: – Səni yaradanın varlığına dəlil nədir? İmam (əleyhissalam) buyurdu: “Mən nəfsimi iki haldan başqa bir halda görmədi: ya nəfsim mövcud olduğu halda mən onun yaranmışıyam, ya da o, yox ikən mən onun yaranmışıyam. Əgər o, var ikən mən onun yaranmışıyamsa, onda o, var ikən məni yaratmağa ehtiyac yoxdur. Əgər o yox ikən mən onun yaranmışıyamsa, onda sən bildiyin kimi, yox olan bir şey heç nə yarada bilməz. Deməli, üçüncü yol sübut olunur ki, mənim yaradanım vardır. O, da aləmlərin rəbbi olan Allahdır”. Əvvəlcə vücudu olmayıb sonradan vücuda gələn bir şey ya özü özünü yaradıb, ya da başqası onu yaradıb. Əgər o, özüözünü yaradıbsa, onda yaratdığı zaman ya özü mövcud olub, ya da olmayıb. Əgər mövcud olubsa, onda vücudu olan bir şeyi (yenidən) vücuda gətirmək lazım gələr ki, bu da qeyrimümkündür. Əgər yaratdığı zaman vücudu olmayıbsa, onda yoxun varlığa səbəb olması lazım gələr ki, bu da eynilə qeyrimümkündür. Əgər başqası onu yaradıbsa və həmin (başqa) vücud da onun kimi, əvvəl olmadığı halda sonradan vücuda gəlibsə, onda onun hökmü elə yaradılan vücudun hökmüdür. Məhz buna görə də ağıl zəruri şəkildə hökm edir ki, əvvəl yox olub, sonradan vücuda gələn hər bir şeyin elə bir yaradıcısı olmalıdır ki, yoxluğun onun zatına yolu olmasın. Deməli, aləmdə olan bütün varlıqlar və onlarda olan dəyişikliklər elə bir yaradanın varlığına dəlildir ki, onun yaradanı olmasın. Bütün varlıqlar və yaranmışlar yaranmış olmayan bir yaradıcının varlığına dəlildir. İkinci yol: Əgər səhrada, üstündə «əlif» hərfindən «ya» hərfinə qədər tərtiblə yazılmış bir kağız parçası tapılsa, hər bir insan daxilən qəti şəkildə deyər ki, bu hərflərin yazılması və tərtibi idrak və düşüncənin nəticəsidir. Əgər vərəqin üstündə həmin hərflərdən təşkil olunmuş bir kəlmə və kəlmələrdən toplanmış bir cümlə görünsə, onda həmin kəlmə və cümlə ilə, bunların quruluşu ilə əlaqədar yazanın idrak, elm və fikrinə inam yaranar, bu yazı ilə onun elm və hikmətinə dəlil gətirilər. Bir bitkinin ilkin ünsürlərdən (qeyriüzvi maddələrdən) yaranmasının yaradanın elm və hikmətinə dəlalət etməsi, kəlmələrdən tərkib tapmış bir kəlamın aşkar surətdə yazanının elminə dəlalət etməsindən aşağıdırmı?! Məgər insana layiq olarmı ki, yazı ilə onu yazanın elm və hikmətinə dəlil gətirsin, amma bitki ilə onun yaradanının elm və hikmətinə dəlil gətirməsin?! Bu necə elm, necə hikmətdir ki, su ilə torpağın birləşməsi ilə toxumun qabığını yarıb içinə bitkilərə xas olan bir həyat verir, bitkinin gövdəsinə torpağı yarıb çıxmaq üçün qüdrət, güc verir, onun qidasını, gübrə və minerallarını yerin qaranlıqlarından çəkib gətirir?! Torpağın hər bir yerində müxtəlif növdən olan bitkilər, ağaclar üçün faydalı maddələr qərar verir ki, hər bir bitki və ağac özünə lazım olan xas maddəni orada tapır?! Hər bir ağacın köklərini elə qərar verir ki, yalnız özünə xas olan və nəticədə özünə xas meyvə verəcək maddələri sorub cəzb etsin?! Onları elə edir ki, köklər yerin cazibə qüvvəsinə qarşı çıxaraq suyu və mineral maddələri sorub ağacın budaqlarına göndərsin?! Köklər yerin qaranlıq, zülmətli dərinliklərində öz işini gördüyü zaman, budaqları və yarpaqları elə edir ki, enerji və havanın cəzb edilməsi üçün havada açılsın: “Hər bir varlıq, hansı bir məqsəd üçün yaradılıbsa, onun üçün də müyəssərdir”. İnsan hər bir nöqtəsi hikmətli olan bu işi dəyişdirmək istəsə; belə ki, torpağın dərinliklərinə getmək üçün yaradılmış köklərin səmaya doğru inkişafına, bunun müqabilində də havada olmaq üçün yaradılmış budaqların yerin dərinliklərinə doğru getməsinə çalışsa, görər ki, onlar ilahi qanunun əksi ilə qarşılaşır və ona görə də öz təbii yollarına qayıdırlar: “Sən Allahın sünnətində (hikmətli işində) heç bir dəyişiklik tapmazsan!” Kökündən tutmuş, minlərlə yarpağına qədər bir ağacın yaradılışı, onun ağılları heyrətə salan əzəmətli quruluş və nizamı, köklər vasitəsilə yerin dərinliklərindən yarpaqlardakı hüceyrələrin hər birinə su və qida cəzb etmək üçün verilən qüdrət, onların göy, yer və bun­ların arasında olan­larla sıx və qırılmaz rabitəsi, onun yaşaması üçün tə`sir gös­tərən amillər, gecəgündüzün birbirini əvəz etməsi, yer və gö­­yün tə`siri və gücü, onu cücərtmək üçün birləşərək kök və bu­daq­­larını əmələ gətirən bircə toxumu parçalaması, meyvənin içə­risində toxumlar yaratmaqla öz növünü saxlaması və s.də də­rin­dən fikirləşmək insan üçün kifayətdir ki, bunların ar­xasında sonsuz elm və hikmət sahibinin olduğuna əmin olsun: “O kəs ki, göyləri və yeri yaratdı, sizin üçün göydən su gön­dərdi ki, onunla çox gözəl bağlar bitirdi. Siz onun ağaclarını əsla cücərdə bilməzsiniz! Allahdan başqa bir mə`bud varmı?! Yox, onlar (müşriklər) elə bir dəstədir ki, (məxluq­ları Allah ilə) eyni tuturlar”. أَأَنتُمْ أَنشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنشِؤُونَ “Onun ağaclarını siz cücərtdiniz, yoxsa cücərdən Bizik?!” وَأَنبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ شَيْءٍ مَّوْزُونٍ “Biz orada hər bir şeydən müəyyən ölçüdə, lazım olan qədər cücərtdik”. Baxdığın hər bir bitki və ağacın kökündən meyvələrinə qədər hər bir şeydə Yaradanın elm, qüdrət və hikmətinə dəlil t.rsan, onların becərilməsi və inkişaf etməsi üçün müəyyən olunmuş sünnətə, qanuna tabe olduqlarını görərsən: “Bitkilər də, ağac da səcdə edərlər.” Hər bir heyvanın yaşayışını, həyat tərzini fikirləşmək insanı Allahın varlığına doğru hidayət edir. Əbu Şakir Deysani imam Sadiq (əleyhissalam)ın yanına gəlib dedi: – Ey Cə`fər ibni Muhəmməd, öz mə`budunu mənə göstər!» İmam (əleyhissalam) ona dedi: – Əyləş! Bu zaman bir uşağın əlində yumurta var idi və o, yumurta ilə oynayırdı. İmam (əleyhissalam) dedi: – Ey oğlan, yumurtanı bura gətir! Oğlan yumurtanı imama verdi. İmam (əleyhissalam) dedi:– Ey Deysani, bu, gizli bir hasardır. Onun möhkəm qabığı, möhkəm qabığın altında isə yumşaq bir qabıq vardır. Yumşaq qabığın altında gümüşü maye və qızılı maye var. Nə qızılı maye gümüşüyə qarışır, nə də gümüşü maye qızılıya; hər biri öz halında qalır. Nə oradan hələ islahatçı bir şey çıxmayıb ki, onun islahatından xəbər versin, nə də fəsad törədən bir şey ora daxil olmayıb ki, fəsad yaranmasından xəbər versin. Heç kəs bilmir ki, bu yumurta erkək (xoruz) üçün yaradılıb, ya dişi (toyuq) üçün. Hansı yaradılış bu möhkəm qalanı təmiz əhəngdən yaradıb ona əsrarəngiz sirlər bəxş etdi?! Hansı yaradılış bu qalanı toyuqların yediyi dəndən ayıraraq onu yumurtalığa qoydu, oranı cücənin inkişaf etməsi üçün əminamanlıq yer etdi, lə`li (gövhəri) sədəfə qoyan kimi, orada nütfəni yerləşdirdi?! Bala anadan ayrı olduğu və qidalanmaq üçün ana bətni olmadığı üçün onun qidasını hasarın içində hazırladı, cücə ilə onun yemi və qalın əhəng divarın arasında incə pərdə qoydu ki, o bərk əhəng divar ona və onun yeminə zərər çatdırmasın. Sonra bu qaranlıq, zülmətli yerdə cücənin bütün qüvvə və bədən üzvlərini – sümüklərini, əzələlərini, damarlarını, əsəb və hissiyyat sistemini yaratdı, onların hər birini öz yerində qərar verdi. Bu bədən üzvlərindən onun yalnız gözünün quruluşu haqqında fikirləşmək ağılları heyran edir; onun incə yaradılışı lazım və layiq olduğu yerdə yerləşdirdi. Yumurtadan çıxdığı zaman öz yemini torpaq və daşlar arasından götürməli olduğundan, ona sümük maddəsindən olan bərk dimdik verdi ki, yerə vuranda xəsarət və zərər görməsin. Ruzisi əlindən çıxmamaq üçün ona çinədan verib ki, tapdığı hər bir dəni ora yığıb saxlasın, sonra onu tədriclə həzm sisteminə ötürsün. Onun incə dərisini tük və lələklərlə örtüb ki, istisoyuqdan, kənardakı zərərvericilərdən və düşmənlərdən qorusun. Yaradan onun yalnız həyatı üçün zəruri olan şeylərlə kifayətlənməmiş, xarici görünüşünə də gözəllik vermişdir: onun tüklərini və lələklərini rəngbərəng edib ki, baxanları sevindirsin. İmam demişdi ki, tovuzun əlvan rəngləri kimi açılır. Cücənin yumurta daxilində inkişaf etməsi üçün davamlı və mütənasib hərarət lazım olduğundan gecənin qaranlığından savayı həmişə hərəkət etməkdən yorulmayan toyuq uzun müddət sakit halda yumurtanın üstündə oturur. Daim hərəkətdə olan bu quşa sakit olmağı hökm edən hansı hikmətdir ki, cücənin timsalında yeni bir həyat hərəkətə gəlsin?! Hansı ustaddır ki, cücənin bədən üzvləri öz mütənasibliyini itirməsin deyə, toyuğa gecəgündüz yumurtaları çevirməyi, cücəyə vaxt tamam olanda hasarın divarını dimdiyi ilə sındırmağı və bədən üzvlərini, qüvvəsini sərf edəcəyi yeni bir həyata gəlməsini öyrədib?! Hansı inayət və rəhmətdir ki, cücəli toyuğun təbiətində lazımi hərəkətləri icad edib?! Belə ki, onun təbiətində yalnız özünü qorumaq və müdafiə etməkdən başqa tə`sir olmazdı. Buna baxmayaraq bir dəyişikliklə o, öz balalarına məhəbbət bəsləyir, onları qoruyur və himayə edir, öz sinəsini onları qorumaq üçün sipər edir. Bu mehribanlıq cücə müstəqil öz həyatını yaşaya bilənə qədər uzun müddət davam edir. Bir yumurta barədə fikirləşmək bizə kifayət etməzmi ki: “Yaradan və nizamlayan, ölçü qoyan və hidayət edən” Allahı dərk edək?! İmam (əleyhissalam) bu səbəbə görə buyurdu: “Onun üçün bir tədbir edən görürsənmi? O, uzun müddət sükuta daldıqdan sonra Allahın yeganəliyinə, Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih)in nübüvvət və risalətinə, həzrət İmam Sadiq (əleyhissalam)ın imamətinə dair şəhadət verdi, özünün keçmiş əməl və rəftarlarından tövbə etdi.» Bəli, müəyyən hədəf və məqsəd üçün torpağın qaranlıq qatlarında çərdəyi yaran, yumurta qabığının əmələ gətirdiyi zülmətlərdə cücəni böyüdüb boyabaşa çatdıran həmin elm, qüdrət və hikmət ana bətninin zülmətlərində elə bir insan nütfəsini qərar verir ki, ilk əvvəldə zərrəbinlə görünən (mikroskopik) bir canlıdır, onda insana məxsus olan heç bir bədən üzvü və qüvvə yoxdur, ana bətnindən kənarda yaşamaq üçün lazımi vasitələrə də malik deyildir. Nümunə üçün, rüşeymdə müxtəlif quruluş, görünüş və ölçülərdə, eləcə də yerinə yetirməli olduğu vəzifələrə mütənasib olaraq sümükləri, müxtəlif hərəkətləri icra etmək üçün əzələləri vücuda gətirir; həmçinin insan təfəkkürünü heyrətə salan beyin kimi mürəkkəb quruluşlu bir üzvü – idrak məş`əlini işıqlandırır, oyaqlıqda və yuxuda hər il milyonlar dəfə döyünən qəlbin fəaliyyətini tənzim edərək yaşayış hərarətini məhz bu həyat ocağında qoruyub saxlayır. İnsanın bədən quruluşunun ən sadə tərkibində belə, təfəkkür etmək elm və izzət sahibi olan Allahın tədbirinə iman gətirmək üçün kifayətdir. Məsələn, insanın ağzında üç növ diş qoyulmuşdur: qabaqda olan kəsici dişlər, ondan sonra kiçik dəyirman dişləri və ondan sonra ağzın axır tərəfində yerləşən böyük dəyirman dişləri. Əgər dəyirman dişləri qabaqda, kəsici və azı dişləri isə onun yerində – arxada yerləşsəydi, onda bu dişlər yeməyi dişləyib çeynəməkdə, həmçinin insanın gözəl və ya çirkin olmasında necə tə`sir qoyardı?! Əgər qaşlar gözün üstündə deyil, gözün aşağı hissəsində olsaydı və yaxud burnun deşikləri aşağı istiqamətdə deyil, yuxarı istiqamətdə olsaydı, necə olardı?! Yer üzərində .rılan bütün abadlıq işlərinin hamısı – əkinçilikdən tutmuş, ən böyük sənaye mərkəzlərinə qədər bütünlüklə insanın barmaqlarına, onun üzərində olan dırnaqların inkişafına bağlıdır. Bu necə hikmətdir ki, insanın qidasında dırnaq maddəsini qoymuşdur ki, mürəkkəb və heyrətamiz həzm dəsgahı ilə maddələri soraraq damarlara daxil edir və onu insanın barmağının başında olan dırnaqlara çatdırır?! Nəzərdə tutulmuş müxtəlif məqsədləri yerinə yetirmək üçün dırnaq ilə dırnağın yapışdığı ət arasında elə bir sıx rabitə bərqərar etmişdir ki, onların birbirindən ayrılması insana üzücü əziyyət verir, məqsəd həyata keçdikdən sonra isə o, «küsüb» özözünə ayrılır və dırnaqlar çox asanlıqla kəsilə bilir?! Qəribədir! Dırnaq maddəsinin qoyulduğu və insanın inkişafı üçün nəzərdə tutulan həmin qida maddələri son dərəcə lətif, incə olan şəffaf maddə – görmə üzvü üçün də hazırlamışdır ki, həzm prosesini ötüb keçdikdən sonra qana sorularaq gözə gedib çatır. Əgər bu ikisinin mə`lum ruzisinin bölgüsü birbirinin əksinə olsaydı: yə`ni dırnaq gözün içindən cücərib çıxsaydı və o şəffaf maddə isə barmaqların başına gəlsəydi, bəşər həyatında necə nasazlıqlar əmələ gələrdi?! Bu da Allahın elm və hikmət əsərlərinin ən sadə nümunə­ləridir ki, çox da dərindən fikirləşməyə ehtiyac duyulmur: “Öz quruluşunuzu görmürsünüzmü?!” Halbuki, zərrəbinlərin və təfəkkür qüvvəsinin çox dərin və incə tədqiqi, bədən üzvlərinin vəzifələrinin ayırd edilməsində .rılan ən dəqiq ixtisaslarla əldə olunan sirlər bundan qatqat yüksəkdədir: “Öz (maddi-mə`nəvi qüvvələrində, əzalarının quruluşunda) təfəkkür etməzlərmi?!” Bəli, insan elə bir varlıqdır ki, onun təkcə dərisinin hikməti belə, bu qədər elmi axtarış və kəşflərdən sonra, hələ də sirli qalmaqdadır, onda görəsən onun batinində və beynində nələr vardır! Ona, öz meyl və istəklərini həyata keçirmək üçün verilən şəhvət və pis, xoşagəlməz işləri dəf etmək, onlardan qorunmaq üçün verilən qəzəb qüvvəsindən tutmuş, bu ikisini əməli cəhətdən mö`tədil vəziyyətə salmaq və duyğu üzvlərini nəzəri cəhətdən hidayət etmək üçün verilən əql qüvvəsinə qədər: وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَةَ اللّهِ لاَ تُحْصُوهَا “Və əgər Allahın ne`mətlərini saymaq istəsəniz, heç vaxt onları sayıb qurtara bilməzsiniz.” Belə bir hikmət kitabı necə bir elm və qüdrət qələmi ilə bir damla suyun üzərinə yazılmış, həkk olunmuşdur?! “İnsan nədən yaradıldığına baxmalıdır; o, atıcı bir sudan xəlq olunmuşdur.” “(Allah) sizi, analarınızın bətnində (və) bir xilqətdən sonra digər bir yaranış verməklə, üçlük təşkil edən qaranlıqlarda xəlq etdi.” Bu necə elm, qüdrət və hikmətdir ki, üfunətli suda üzən canlı (heyvan) zərrələrindən elə bir insan xəlq etmişdir ki, onun idrak məş`əli kainatın və özünün ənginliklərində seyr edir, tədqiqat .rır?! “Oxu; və Sənin Pərvərdigarın Kərimdir. Həmin şəxs ki, qələm vasitəsilə (elm) öyrətdi, insana bilmədikləri şeyləri tə`lim verdi.” Yeri və asimanı onun təfəkkür və qüdrətinin cövlangahı qərar verir: “Görməyirsinizmi ki, Allah asimanda və yerdə olanları sizin üçün müsəxxər, ram, Özünün aşkarda və gizlində olan ne`mətlərini sizin üçün bol etmişdir?! Camaatdan bə`ziləri Allah barəsində nə elm, nə hidayət, nə də nur verən bir kitab olmadan mübahisə edirlər.” İnsan bu qədər əzəmətli elm, qüdrət, rəhmət və hikmət müqabilində nə deyə bilər?! Yalnız bunu deyə bilər: “Uca mərtəbəli, uca məqamlıdır yaradanların ən yaxşısı olan Allah!” Sonra torpağa düşüb o əzəmətli dərgahda üzünü yerə baş qoymaqdan və “subhanə Rəbiyələzimi və bihəmdih” (mənim Rəbbim hər bir eyib və nöqsandan pakdır, mən də Ona həmd deməklə məşğulam) deməkdən başqa bir iş görə bilərmi?! “Biz tezliklə kainatın hər yerində və onların öz varlıqlarında olan ayələrimizi onlara (mütləq) göstərəcəyik ki, Onun haqq olduğu onlar üçün aydın olsun” ayəsinin tələbinə əsasən, kainatda mövcud olan hər bir şeyə nəzər yetirmək lazımdır; milyonlarla günəş sistemləri, planetlər, aylar, ulduzlar. Belə ki, onlardan bə`zilərinin işığı hələ minlərlə işıq ili keçməsinə baxmayaraq, yer üzərinə gəlib çatmamışdır, (işıq sür`əti hər saniyədə təqribən 300000 kmdir), onların bə`zilərinin həcmi yer kürəsindən milyonlar dəfə böyükdür. Onların birbirinin arasında olan məsafə elə dəqiq şəkildə tənzim olunmuş, onların hər biri müəyyən orbitdə elə qərar verilmiş və ümumdünya cazibə və dəf etmə qüvvəsi onların arasında elə mö`tədil bir vəziyyət bərqərar etmişdir ki, onların arasında hər növ toqquşma və birbirinə maneçilik yolları bağlanır: “Nə günəşin aya çatması, nə də gecənin gündüzdən qabağa keçməsi mümkündür; və onların hər biri bir fələkdə (orbitdə) üzürlər.” Bəşər övladının həyat və asayiş ocağı olan Yer kürəsi onu əhatə edən atmosfer təbəqəsinin vasitəsi ilə gecəgündüz ər­zində səmada sür`ətlə hərəkətdə olan minlərlə meteorit­lərin, kometlərin toxunmasından amanda qalır; onlar atmosfer təbəqəsinə daxil olub hava təbəqəsi ilə toqquşduqda əriyib buxara çevrilirlər. Allah Günəşin Yerdən olan fasiləsini elə şəkildə tənzim etmişdir ki, işıq və hərarət – enerji baxımından mineral maddələrin, bitkilərin heyvanların və insanların inkişafı üçün lazım olan şərait ən gözəl şəkildə tə`min olunsun. Yer kürəsinin öz oxu və habelə Günəş ətrafında fırlanması (dövr etməsi) elə tənzim olunmuşdur ki, hər bir anda yer kürəsinin ümdə bir hissəsində çıxıb batır, (nəticədə) gecəgündüz əmələ gəlir, günəşin çıxması ilə onun işığı və enerjisi isti, qızğın və nurani həyat ocağına çevrilir, qurucu həyat və məişət fəaliyyətləri üçün şərait yaranır; Günəşin batması ilə hər tərəfi zülmət bürüyür ki, bu da insanların həyatının davam etdirilməsi üçün istirahət edib yenidən qüvvə toplamalarına, aramlıq və asudəlik əldə etmələrinə səbəb olur ki, Günəşin həmişəlik saçması və ya həmişəlik qürub edib tamamilə kəsilməsi ilə həyat sisteminə xələl yetişməsin: “Allah gecəgündüzü (növbə ilə) birbirinin yerinə keçirir – bu işdən öyüdnəsihət və xatırlama almaq istəyənlər üçün.” وَمِن رَّحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ “Allah məhz Öz rəhmətindən gecəgündüzü sizin üçün qərar verdi ki, onun vasitəsi ilə aramlıq t.sınız və (Onun) fəzl və rəhmətindən diləyəsiniz.” “De: Mənə xəbər verin görüm, əgər Allah gecəni sizin üçün Qiyamətə qədər həmişəlik qərar versəydi, Allahdan başqa hansı bir mə`bud sizin üçün işıqlığı gündüzü gətirərdi?! Belə halda (nə üçün) eşitmirsiniz?!” İşıqla zülmət, gecə ilə gündüz öz aralarında olan tam təzadla eyni zamanda, birbiri ilə ələlə verərək müəyyən bir hədəf uğrunda fəaliyyət göstərirlər. Digər tərəfdən də, gündüzün vasitəsi ilə yer üzündə olanlar, gecənin vasitəsi ilə asimanda olanlar insanın gözləri önünə qoyulur ki, gecəgündüz ərzində yerin və asimanın mülk və mələkut aləmlərini bəsirət gözü ilə duyub hiss etsin. Gecə və gündüz vücud kitabını insan üçün vərəqləyir ki, Allahın yerdə və asimanda olan ayələrini oxusun: “Asimanların və yerin mələkut (batini) aləmində və Allahın xəlq etdiyi hər bir şeydə nəzər (dərindən təfəkkür) etmirsinizmi?!” “Beləcə, Biz İbrahimə asimanların və yerin mələkutunu (batini aləmini) göstərdik... və buna görə ki, yəqin əhlindən olsun.” Kainatın əsrarəngiz qanun və sirlərinin bəşər zehnində in`kiasını elm və hikmətin me`yarı hesab edən insan, necə mümkün ola bilər ki, mütəfəkkirlərin beyin, zehin və təfəkkür qüvvəsinin xaliqini, dünyaya və kainata hakim olan qanunların qanunçusunu və varlıq aləminin sirlərini vücuda gətirən şəxsi elm və hikmətsiz hesab etsin?! Halbuki, bütün mütəfəkkirlərinin zehnində in`kias olunan kainat qanunları, onlar üçün namə`lum qalanlarla müqayisəsi dərya müqabilində bir damla suya bənzəyir: “Sizə elmdən, az bir miqdardan başqa bir şey verilmədi.” Necə inanmaq olar ki, varlıq kitabının üzündən (xətlərindən yazılarından) nüsxə götürən bir şəxs alim və hikmət sahibi olsun, lakin vücud kitabının yazıçısı, nüsxə yazanı və nüsxə yazılan vasitələrin Xaliqi şüursuz, idraksız olsun?! Buna görə də alim və qüdrət sahibi olan bir Xaliqi inkar edən fitrət belə, (eyni zamanda) Onun varlığına şəhadət verir: “Əgər onlardan «asimanları və yeri kim yaratmışdır, Günəşi və Ayı kim müsəxxər (ram) etmişdir?» deyə soruşsan, «əlbəttə ki Allah!» deyə cavab verərlər. Bəs haradan yalana doğru sövq edilirlər?!” “Əgər onlardan “asimanları və yeri kim yaratmışdır?” deyə soruşsan, hökmən “əziz izzət sahibi və elmli (Allah) yaratmışdır!” deyə cavab verərlər.” Allahı inkar edənlərdən biri İmam Riza (əleyhissalam)ın hüzuruna gəldi. İmam (əleyhissalam) ona buyurdu: – Əgər sizin dediyiniz düz olsa – halbuki belə deyildir – biz namaz, oruc, zəkat və (digər haqq) iqrarlarımızdan heç bir zərər görmərik (çünki iman gətirib saleh əməl görməyə, xoşagəlməz və bəyənilməz işləri tərk etməyə səbəb olan şeylər – dini vəzifələrimiz həm özümüzün, həm də cəmiyyətin ruhi asayişinə səbəb olur; əgər (qeyrimümkün fərzə görə) bu əməllər əbəs və bihudə olsalar da, bu əməllərin yerinə yetirilməsinə dözmək Allah və məad barəsində verilən ehtimallar müqabilində çox kiçik zərər və əziyyətdir ki, bu iş ehtimal verilən şərin dəf edilməsi və çoxlu xeyirlərin əldə edilməsi üçün lazım və zəruridir.) O kişi dedi: – Belə vəsf etdiyiniz O Allah necədir və haradadır? İmam (əleyhissalam) buyurdu: – O məkana «məkanlıq» bağışlamış, keyfiyyətə «keyfiyyət» vermişdir (O, məkanları xəlq edən, keyfiyyətləri yaradandır, məxluq Xaliqin xüsusiyyətləri ilə vəsf edilə bilməz. Allahın, Özünün xəlq etdiyi şeylərin xüsusiyyətləri ilə vəsf edilməsinin nəticəsi, Xaliqin o məxluqa ehtiyaclı olmasıdır, buna görə də mütəal Allah məhdud olan keyfiyyət və məkanla, hiss olunan hisslərlə müqayisə olunmaz.) O kişi dedi: – Əgər O, hiss orqanlarının biri ilə duyulmursa, deməli, yoxdur! İmam (əleyhissalam) buyurdu: – Sənin hi

MÜASIR INSANLARIN DINƏ YÖNƏLMƏSI VƏ ƏQIDƏ ÜSULLARININ BƏYAN EDILMƏSININ ZƏRURƏTI Müasir dünyanı elm və texnologiya əsri adlandırırlar. Bəşər övladı son əsrdə bu sahələrdə çox ciddi irəliləyişlər əldə edərək elmi-texniki tərəqqiyə nail olmuşdur. Bunu da onun səciyyəvi xüsusiyyətlərindən hesab etmək olar. Amma bu xüsusiyyətlə yanaşı, müasir insanın dinə və dini məfhumlara diqqət yetirməsi kimi böyük və əzəmətli bir mədəniyyət də yaranmışdır. Dinə yönəliş tarix boyu insanların ən mühüm təmayüllərindən biri olmuşdur. Mö`təbər tarixi sənədlərə əsasən, tarixin heç bir dövründə insanlar din məsələlərindən ayrı olmamışlar. Buna baxmayaraq, elmdə dərin və köklü dəyişikliklər edildiyi renesans dövründən sonra, bəşər övladı maddi təbiətə hakim kəsilmiş, müəyyən siyasi və mədəni amillərin tə`siri nəticəsində dinə olan meylləri nisbətən zəifləmiş, qərb cəmiyyətlərində dinə qarşı bir növ e`tinasızlıq yaranmışdır. Bu ruhi xəstəlik də tədricən şərq ölkələrinə nüfuz edərək müəyyən qrupları öz tə`siri altına almışdır. Bu cərəyanlar o qədər irəlilədi ki, müasir elmin bəşəriyyətin bütün ehtiyaclarını tə`min etməsi, eləcə də dinin öhdəyə aldiği məsələləri həll edə biləcəyi təsəvvürü yarandı. Lakin bir sıra təxribatçı və viranedici amillərin büruz etməsi bu təsəvvürün yanlış olmasını sübut etdi və bir daha göstərdi ki, bəşəriyyətin dini - mə`nəvi ehtiyacları nəyinsə gəlməsi ilə aradan qalxmır, heç bir şey dinin yerini verə bilməz. Biz bu amillərin üçünü qeyd etməklə kifayətlənirik: 1. 20-ci əsrdə Dünya müharibəsinin baş verməsi: On milyonlarla insan tələfatına səbəb olan birinci və ikinci dünya müharibələri dinə yadlaşan elmin vasitəsi ilə idarə olunurdu. Bəşəriyyətin arzularını gerçəkləşdirməyə qadir olduğu təsəvvür olunan elm isə, gözlənilmədən insanları belə bədbəxtçiliklərə, uçurumlara doğru sürüklədi! 2. Əxlaqsızlıqlara rəvac verilməsi nəticəsində ailə ocaqlarının dağılması: Qərb dünyasının əksər bölgələrində müqəddəs ailə ocağı özünün əsl mahiyyətini əldən verərək müvəqqəti və davamsız bir ictimaya çevrilmişdir. Məhz yeni elm də bu barədə müəyyən qədər rol oynamışdır. (Əlbəttə, məqsədimiz düzün yol göstərilməyən və başqa sözlə, dindən ayrı olan elmdir.) Bu o demek deyildir ki, müasir elm tam mə`nada ziyanlı bir şeydir. Əksinə, məqsədimiz budur ki, müasir elm və texnologiya dini və mə`nəvi rəhbərdən məhrum olduğu üçün, bütün ictimai və fərdi çatışmamazlıqların, nöqsanlı halların mənşəyi olmuşdur. 3. Bə`zi elmi fərziyyələrin özünü doğrultmayıb e`tibardan düşməsi: Bəşəriyyətin müasir elmə ifrat dərəcədə olan bağlılıq və nikbinliyini şiddətlə azaldan bu iki amildən əlavə, bə`zi elmi fərziyyələrin özünü doğrultmaması bəşəriyyətin dünya barəsindəki mə`rifətini göstərən yeni elmə inamının aradan getməsinə səbəb oldu, 19-cu əsrdə qərb dünyasının gözlərini örtən xam xəyal pərdələrini aradan qaldırdı. Bu və sair amillər insanların bir daha özünün ilkin fitrətinə qayıtmasına, dini maarifə üz tutmasına səbəb oldu. Bəşərin özünü öz əli ilə dini məziyyətlərdən məhrum etdiyi zaman müddəti keçdikdən sonra teşnə insanlar kimi din adlı bir zülal çeşməsinin ardınca düşdü. Bu məsələ o qədər aşkardır ki, heç bir dəlil-sübuta ehtiyac duyulmur. Dünyada baş verən dəyişiklikləri diqqətlə izləyən şəxslər həmin məsələdən tam agahdırlar. Yeni meydana gəlmiş bu təmayüllər yüksək sür`ətlə irəliləmişdir. Belə ki, dini məsələlər elmi-təhiqqat mərkəzlərində diqqət mərkəzində saxlanılır, mütəfək-kirlər və elm xadimləri onun barəsində təhqiqat .rırlar. Qısa müddət ərzində din və dini məsələlər barəsində külli miqdarda məqalə və kitab nəşr olunmuşdur. Məşhur yazıçılardan birinin dediyi kimi: “Dinə və mə`nəviyyata qayıdış qərbin cəmiyyətşünaslıq prinsiplərinin bünövrəsini təhdid edir. Buna görə də qərb mütəxəssisləri müsəlmanların bir daha dinə qayıtmasından vəhşət hissi keçirdikləri kimi, məsihilərin də öz dinlərinə qayıdışından narahatlıq hissi keçirirlər. Onlar həqiqətdə qərb cəmiyyətlərində insanların hər hansı formada olursa olsun, hətta fərdi həyatında olsa da belə, dinə və mə`nəviyyətə yönəlişindən, iman və mə`nəviyyətin hakim olacağından qorxurlar. Qərb icmalçılarından biri həm müsəlman, həm də qeyri-müsəlman cəmiyyətlərində imanın artması və insanların dinə qayıdışı barəsində nümunələri qeyd etdikdən sonra qərbdəki ifratçı məsihilərə işarə edərək son illərdə nəzərə çarpacaq dərəcədə irəliləyiş olduğunu belə vurğulayır: “Din ardıcıllarının sayının gündən-günə və müxtəlif formalarda artması son illərdə baş verən və yayılmaqda olan reallıqdır ki, ölkələrin çoxu üçün ciddi təhlükə sayılır.” Qeyd olunan qərəzli təhlillərə baxmayaraq, biz bu hadisələri müsbət qiymətləndirir və bəşəriyyətin bir daha dinə, imana qayıdışından sevinc hissi keçiririk. Lakin bu müjdə ilə yanaşı, nigarançılıq yaradan bir məsələ də vardır: Əgər bəşəriyyətdə yaranan bu teşnəlik düzgün şəkildə tə`min olunmasa və Allah eləməmiş, xam və yanlış əqidələr din adı ilə onlara təlqin edilsə, yenə də müasir insan öz axtardığını tapmayacaq və bir daha dindən üz çevirəcəkdir. Buna görə də cəmiyyətin dərdinə şərik olmaq istəyən qayğıkeş yazıçılara vacibdir ki, bu fitri çağırışa düzgün cavab verməklə, dini məsələləri səhih tərzdə irəli çəksinlər və bu kəsilməz ilahi feyzi haqq axtaran insanların ixtiyrına versinlər. Dini məsələlərə yönəlişin dünya səviyyəsində olan bir hadisəyə çevrildiyi və dindən çıxanların bir daha dinə qayıtdıqları belə bir şəraitdə, şübhəsiz ki, öz şəxsi mənafelərini həqiqi dinə yönələnlərin məhv olmasında axtaran hər hansı dəstə və ya qruplar din adı ilə zəhərli qidanı din axtaranların ixtiyarına verəcəklər ki, onların dini yanğılarını söndürməklə yanaşı, öz çirkin niyyətlərini də həyata keçirsinlər. Biz islam dinini səmavi dinlərin sonuncusu və ən kamili hesab edir və inanırıq ki, bu din bəşəriyyətin bütün sahələrdəki fərdi və ictimai ehtiyaclarını tə`min etməyə qadirdir. Buna görə də onun yüksək maarifini açıqlamaqda müxtəlif vasitələrdən istifadə etməli və bu qızıl fürsətlərdən düzgün din tə`limlərinin yayılması yolunda istifadə etməliyik. Digər tərəfdən, biz inanırıq ki, Əhli-beyt (ə) məktəbi elə Qur`an və Peyğəmbərin vasitəsilə əlimizə gəlib çatan həqiqi və əsl islamdır. Həqiqətdə Əhli-beyt yolu elə bir haqq yoldur ki, heç bir məkrli əllərin uzadılmadığı halda bizi həqiqət zirvələrinə doğru .rır. Tarix boyu Peyğəmbər Əhli-beytinə mənsub olan yüksək islam maarifinin özünəməxsus cazibədarlığı olmuş və həqiqət aşiqlərini özünə doğru cəlb etmişdir ki, bu da həqiqət aşiqlərinin onu müdafiə etmək yolunda canlarından keçmələrinə səbəb olmuşdur. Dini həqiqətləri səmavi şəriətlərin sonuncu rəhbəri olan Peyğəmbəri Əkrəm (s) və onun pak Əhli-beytinin vasitəsi ilə axtarıb tapmaq istəyənlər bu yığcam kitaba müraciət etməklə öz yollarını ötüb keçmək üçün işıqlı bir çıraq tapmış olacaqlar. Bəli, onlar bu mö`təbər və qısa kitabı mütaliə etməklə Əhli-beyt (ə) məktəbinin həqiqətini dərk edə bilərlər. Daha artıq mə`lumat əldə etmək üçün isə yeri gəlmişkən qeyd olunan mö`təbər mənbələrə müraciət edə bilərlər. Bu kitab bütün dünyaya e`lan edib bildirir ki, Əhli-beyt (ə)-ın əqidə üsulları və dini maarifi (əməl və əqidə çərçivəsində) bu kitabda qeyd olunanlardan ibarətdir. Bu kitabda qeyd olunanlarla uyğun gəlməyən mətləblər töhmətdən başqa bir şey deyildir və onun heç bir e`tibarı və dəyəri olmayacaqdır. Burada sözümüzü xülasələndirərək Əhli-beyt (ə)-ın məktəbində olan islam e`tiqadiyyatının əsaslarını bəyan edirik. Islam e`tiqadiyyatının hərtərəfli şəkildə araşdırılması onun külli məsələlərinin bəyan olunmasından asılıdır. Islami mə`rifət və bu dinin insan və kainat barəsindəki dünyagörüş yolları barəsində bəyanlar, bu dinin bütün imkan aləmi barəsindəki nəzəriyyəsini bəyan edir. *** Allah barəsində mə`rifət nəzəriyyəsi məsələsini islam alimləri müfəssəl şəkildə bəyan etmişlər. Habelə, şiə alimləri də Allah barəsində mə`rifət kəsb etməyin (mə`rifətullahın) vacib olması barədə fikir birliyindədirlər. Çünki bu (mə`rifətullah), dinin kamilliyi olmaqla yanaşı, ilkin, zəruri vacibatdan sayılır. Bu barədə mərhum Əllamə Hillinin ifadəsinə nəzər salmağımız kifayətdir. O, “Hadi-əşər”in şərhində buyurur: “Bütün alimlər Allah, Onun sübuti və səlbi sifətləri (yə`ni Onun üçün səhih olan, Ondan uzaq olan sifətlər) barədə, habelə nübüvvət, imamət, məad barəsində təqlid əsasında deyil, möhkəm və kəsərli dəlil-sübut yolu ilə mə`rifət kəsb etməyin vacib və zəruri olmasında fikir birliyindədirlər. Bu məsələnin əhəmiyyətinə sübut olaraq bu şərif elm barəsində bütün müsəlmanlar arasında yazılan həddindən artıq kitabları göstərmək olar. Biz isə, qeyd olunanlar barədə təfəkkür və düşüncənin vacibliyi dəlillərini qeyd edirik: 1-Əqli dəlil. Əqli dəlil dedikdə, ehtimal verilən təhlükəni, zərəri dəf etmək nəzərdə tutulur. Belə ki, əql bu barədə arxayınlıq, xatircəmlik əldə etmək, mümkün qədər bəhs .rıb istidlal, dəlil-sübut gətirməyi lazım bilir. Yalnız bu yolla həqiqəti aşkar etmək olaræ elə bir həqiqət ki, xətər və təhlükədən (cəhənnəm əzabından, ilahi əzabdan) uzaqlıq, mənafeyi (ilahi ne`mətlər və behişti) cəlb edib əbədi səadətə çatmaqla əldə olunur. Səbəbi də budur ki, e`tiqad üsullarına gətirilən məntiqi və əqli dəlillər nəticəsində ehtimali təhlükə dəf olunur və təhlükəni dəf etmək də əqlən vacibdir. 2-Əxlaqi dəlil. Əxlaqi dəlildən məqsəd budur ki, Ne`mət Sahibinə şükür etmək vacibdir, şükür də Onun barəsində mə`rifət kəsb etmədən qeyri-mümkündür. Burada vacib dedikdə, şükür etməməyin əql sahibləri nəzərində məzəmmətə layiq olması nəzərdə tutulur. Digər tərəfdən isə, edilən şükür, Şükür Sahibinə layiq olmalıdır. Müxtəlif ideologiya və məzhəb sahiblərindən olan aqillər bu əxlaqi qanunun düzlüyünü təsdiq edirlər. Deməli, bu əxlaqi vacibi yerinə yetirmək üçün bu barədə “bəhs .rmaq” və “mə`rifət kəsb etmək” iki əsas prinsipdir. 3-Nəqli dəlil. Bu dəlil də qeyd olunan müqəddimələrdən sonra gəlir ki, dinin vacib etdiyi şər`i dəlilləri (çoxlu Qur`an ayələri və Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) sünnətindən ibarət olan Islam şəriəti mənbələri) ehtiva edir. Islam alimlərinin e`tiqad bəslədiyi bu üç dəlildən əlavə, qeyri-müsəlman filosoflarının da–istər onların mə`rifət bazislərinin əsası əqli bədihiyyata əsaslanan olsun, istərsə də təcrübi mə`rifətlərə–nəzərində müştərək nöqtə “mə`rifətin səhih dəlillə əldə olunması”dır. ELM VƏ MƏ`RİFƏT BARƏSİNDƏKİ ƏQİDƏMİZ Biz inanırıq ki, həqiqətən Allah-Taala bizə təfəkkür, idrak qüvvəsi verib, əql bəxş etdiyinə görə, bizə əmr etmişdir ki, Onun xəlq etdiyi mövcudat barəsində fikirləşək, şüurumuzu işə salıb dərindən təfəkkür edək, hikmətində, kainatdakı nişanələrində dərindən düşünüb, onun kainatda (afaq) və insanın daxili aləmində (ənfüs) təfəkkür edək. Belə ki, Allah-Taala buyurur: “Biz afaq və ənfüsdə (kainat və insanın mürəkkəb quruluşunda) olan ayələrimizi (əlamət, nişanə, mö`cüzə) onlara göstərəcəyik ki, Onun haqq olması onlar üçün aydın olsun.” “Fussilət” surəsi, 53 Başqa bir yerdə, ata-babaların yanlış və batil adət-ən`ənələrinə kor-koranə, qeyri-aqilanə təqlid etməyi məzəmmət etmişdir: “Onlara deyiləndə ki, “Allahın nazil etdiyinə tabe olun”, “yox! Biz ata-babalarımızın getdiyi yolla gedəcəyik”, deyə cavab verirlər Onların ata-babaları bir şey düşünməyib və hidayət yolunu tapmamış olsalar da (onlara tabe olacaqlarmı)?!” Bəqərə” surəsi, 170 Bunun kimi öz gümanları əsasında əməl edib haqqa tabe olmayanları da məzəmmət edir: “(Yolunu azanlar və müşriklər) Zənn və gümandan başqa bir şeyə tabe olmurlar.” “Ən`am” surəsi, 116 Həqiqətdə isə, bizim e`tiqadımız budur ki, əqlimiz xilqətdə təfəkkür edib kainatın Xaliqini tanımağı, Onun barəsində mə`rifət kəsb etməyi bizə öz əqlimiz, nübüvvət iddiası edən şəxs və onun mö`cüzəsi barədə təfəkkür etməyi vacib etdiyi kimi zəruri edir və bu barədə əqlimizdən başqa heç kimə təqlid etməyi–şəxsin məqam və mənziləti nə qədər böyük olsa da belə–səhih hesab etmir. Çoxlu Qur`an ayələrində insanın təfəkkür, elm və mə`rifətə təşviq etdirilməsi həqiqətdə əql sahiblərinin müvafiq olduqları ideya və fikir azadlığını, müstəqilliyi bəyan edir. Həqiqətdə Qur`an bizim ruhumuzu qeyd olunan həqiqətlərlə agah olmaq, onlar barədə təfəkkür etmək üçün mə`rifət və təfəkkür iste`dadını hərkətə gətirir, insan zəkasını ayıldıb çiçəkləndirməklə onu, əqlin fitri tələbinə cəlb edir. Belə olan halda insanın e`tiqadi məsələlər qarşısında laqeyd qalması, onlara əhəmiyyət verməməsi və özünə bir yol seçməməsi, kiminsə dediklərini təqlid üzündən qəbul edib ona arxalanması səhih deyil. Əksinə, Qur`an ayələrinin təsdiqlədiyi əqli fitrətin tələbinə əsasən, hər insana vacibdir ki, “üsulid-din” adlanan e`tiqad əslləri barədə təhqiqat .rsın, dərindən düşünsün. Bu üsulların ən mühümü tovhid, nübüvvət, İmamət və məaddan ibarətdir. “Ənkəbut” surəsinin 20-ci ayəsi:“De: yer üzündə seyr edin və baxın görün (O) xilqəti necə başladı!” “Yunis” surəsinin 10-cu ayəsi: “De: baxın görün yerdə və göylərdəki nədir?” “Ğaşiyə” surəsinin 17-21-ci ayələri də bu qəbildəndir:“Onlar dəvəyə baxmırlar ki, necə yaradılıb? Və səmaya baxmırlar ki, necə ucaldılıb? Və dağlara baxmırlar ki, necə bərkidilib? Və yerə baxmırlar ki, necə hamarlanıb? Bunları xatırlat, sən yalnız xatırladansan.” (“Rum”, 8 “Öz nəfsləri barədə təfəkkür etmirlərmi?”) (“Mühəmməd”, 48 “Bəs bil ki, Allahdan başqa heç bir mə`bud yoxdur.”) “Ənbiya” surəsi, 24 “Yoxsa Ondan (Allahdan) başqa şeyləri özlərinə mə`bud seçirlər?! De: Öz dəlillərinizi gətirin!”) Hər kəs bu kimi e`tiqad üsullarında ata-babalarına, yaxud başqa şəxslərə təqlid etsə, hökmən səhvə düçar olub haqq yoldan uzaqlaşar, inhirafa yuvarlanar və heç vaxt üzrlü sayılmaz. Bu barədə əsas e`tiqadımız iki mətləbdən ibarətdir: 1-E`tiqad üsulları barəsində mə`rifət kəsb etməyin vacibliyiæ belə ki, bu barədə başqalarına təqlid etmək caiz deyildir. 2-Qeyd olunan vacib, şər`ən vacib kimi qəbul edilməzdən öncə əqlin hökmü ilə olan vacibdir. Yə`ni rəvayətlərin əqli dəlilləri təsdiqləməsinə baxmayaraq, e`tiqad üsullarında mə`rifət və baxış dini rəvayətlərə əsaslanmamalıdır. Əqlən e`tiqad üsulları barədə mə`rifət kəsb etməyin vacibliyi dedikdə əqlin bu üsullarda mə`rifətin, agahlığın zəruriliyini, onlar barədə təfəkkürün vacib olduğunu dərk etməsi nəzərdə tutulur.

بِسمِ الله الرحمن الرَحِيمِ اَلْحَمْدُللَِّهِ رَبِّ الْعَالَمِيَن وَصَلَّى اللّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ وَلاَ سِيَّمَا بَقِيَةِ اللَّهِ فىِ اْلاَرَضِيَن Bismillehir Rehmanir Rehim DİN NƏDİR? Din – peyğəmbərlərin Allah tərəfindən bəşəriyyəti hidayət etmək və onlara yol gцstərmək ьзьn gətirdiyi bir sıra elmi, əxlaqi və əqidəvi gцstərişlərdən ibarətdir. Bu əqidələrə e`tiqad bəsləyib onun gцstərişlərini yerinə yetirmək insanın hər iki dьnyada səadət və xoşbəxtliyini tə`min edir. Deməli, biz dindar olub Allahın, Peyğəmbərin gцstərişlərinə tabe olsaq, həm mьvəqqəti olan bu dьnyada, həm də əbədi bir aləm olan axirət dьnyasında sonsuz xoşbəxtliyə nail ola bilərik. Bildiyimiz kimi, yalnız o şəxslər həqiqi xoşbəxtlik və səadətə nail ola bilərlər ki, həyatda dьzgьn hədəfə malik olsunlar, səhv və azğın yolda olmasınlar, yaxşı və bəyənilən əxlaqa, insani keyfiyyətlərə yiyələnsinlər, yaxşı işlər gцrərək, təlatьmlə dolu olan dьnya həyatında xatircəm, qьvvətli və aram qəlbə malik olsunlar. İlahi din bizləri məhz həmin səadət və xoşbəxtliyə doğru .rır; din olmadıqda isə həqiqi səadət və xoşbəxtliyin gerзəkləşməsi mьmkьn deyildir. Dini əqidələr insanın qəlbində yerləşən və hər bir halda onunla olub, onu rəzalətlərdən, yaramaz əməllərdən saxlayaraq insani fəzilətlərə doğru sцvq edən məxfi polisə bənzəyir. İman insanın ən gьclь, mцhkəm və e`tibarlı sığınacağıdır. İmanlı şəxslər həyatın enişli-yoxuşlu yollarında heз vaxt qorxuya, qəm-qьssəyə dьзar olmurlar. Allaha pərəstiş edənlər heз bir xoşagəlməz hadisə qarşısında цzlərini itirmir, alзaqlıq və həqarət hissi də keзirmirlər; зьnki onlar, Xaliqin qeyri-məhdud və mьtləq qьdrətinə arxalanmışlar; bьtьn hallarda Onu yad edir və yalnız Ona sığınırlar. Belə insanlar həmişə xatircəm, aram və gьclь qəlbə malik olurlar. Dinimiz bizə gцzəl əxlaqa, insani keyfiyyətlərə malik olmağı tцvsiyə edir, mьmkьn qədər yaxşı və bəyənilən işlər gцrməyə зağırır. Buna əsasən din ьз hissəyə bцlьnьr: 1. E`tiqadlar; 2. Əxlaq; 3. Əməl. Qısa şəkildə qeyd olunan bu bəndlər əziz oxucular tərəfindən qəbul olunsun deyə, onları şərh etmək lazımdır. E`TİQADLAR Biz цz fitrətimizə və əql qьvvəmizə mьraciət etdikdə başa dьşьrьk ki, heyrətamiz bir quruluşa, dəqiq qanunauyğunluqlara malik olan varlıq dьnyası цz-цzьnə, təsadьf ьzьndən yarana bilməz; həmзinin insanı heyrətə gətirən bu varlıqlar sistemi, onu nizamlayıb tənzim edən bir qьvvə olmadan vьcuda gələ bilməz. Şьbhəsiz, bunlar sonsuz qьdrət və elmə malik olan bir Yaradan tərəfindən xəlq edilmişdir. Belə ki, O, bu bцyьk və əzəmətli dьnyanı yaratdıqdan sonra varlıq aləminin hər bir yerində dəyişilməz və sabit qanunlar bərqərar edərək yaradılış dьnyasını зox dəqiq nizam əsasında idarə edir. O, heз bir şeyi əbəs yerə yaratmamışdır, heз bir varlıq dьnyaya hakim kəsilən ilahi qanunlardan xaricdə deyildir. Mərhəmətli Allahın цz yaratdıqlarına qarşı bu qədər lьtf və mehribanlıq gцstərməsini nəzərə alaraq, Onun, yaradılış aləminin şah əsəri olan insanı цz başına buraxmasını təsəvvьr etmək olarmı?! Gцrəsən insan adlı həddən artıq mьrəkkəb bir məxluqa yol gцstərmədən, bəşər cəmiyyətini, onun əksər hallarda nəfsani istəklər əsiri olan, nəticədə azğınlığa, bədbəxtliyə dьзar olan əqlinə həvalə etməsi mьmkьndьrmь?! Əlbəttə, bu sualların cavabı hamıya gьn kimi aydındır. Deməli, Allah-taala bəşəriyyəti dьzgьn yola istiqamətləndirmək ьзьn, hər nцv səhv və xətadan uzaq olan peyğəmbərlər gцndərməlidir ki, insanlar o gцstərişlərdən istifadə etməklə əbədi səadət və xoşbəxtliyə nail olsunlar. İnsan, bu dьnyada dini gцstərişlərə əməl etməyin fayda və tə`sirlərinin tam şəkildə aşkar olmadığını, yaxşı əməl sahiblərinin цz həqiqi mьkafatlarını almadığını, eləcə də zalım və pis insanların цz əməllərinin nəticəsini gцrmədiyini mьşahidə etdikdə, hər bir şeyin цz ədalətli həllini tapması ьзьn bu dьnyanın yetərli olmadığını başa dьşьr; belə hцkm edir ki, başqa bir aləm də olmalı və orada insanların əməlləri dəqiq şəkildə araşdırılmalıdır; xeyir işlərə gцrə mьkafatlanmalı, зirkin və yaramaz işlərə gцrə isə cəzalanmalıdır. İlahi dinlər insanları bu və sonradan mьfəssəl şəkildə bəyan olunacaq sair haqq e`tiqadlara təşviq edir və onları cəhalət, nadanlıq və qəflətdən uzaqlaşdırır. ƏXLAQ Dini tə`limlər bizə цyrədir ki, həyatda bəyənilən sifətlərə və gцzəl əxlaqa malik olaq, цzьmьzь gцzəl insani səciyyələrlə zinətləndirək, цz vəzifə və məs`uliyyətlərimizi başa dьşьb xeyirxah olaq, insanları sevək, mehriban, vəfadar, xoşəxlaq, gьlərьz və ədalətli olmağa зalışaq, haqqımızı mьdafiə edək, цz hьquqlarımızın həddini aşmayaq, xalqın canına, malına və namusuna toxunmayaq, elm və ədəb цyrənmək yolunda əlimizdən gələni əsirgəməyək, nəhayət ədalət və mц`tədilliyi həyatımızın bьtьn yцnlərində tətbiq edək. ƏMƏL Dini tə`limlərdə bizə gцstəriş verilir ki, həyatda insanın həm цzьnьn, həm də cəmiyyətin mənafeyinə uyğun olan bə`zi işləri yerinə yetirək, fitnə-fəsad və azğınзılıq yaradan işlərdən uzaq olaq; bundan əlavə, bizə əmr olunur ki, Allaha sitayiş edərək namaz qılıb oruc tutaq və Allaha itaət və bəndəзilik nişanələri olan mьəyyən əməlləri yerinə yetirək. Mə`lum olduğu kimi, dinin gətirdiyi və insanları ona tərəf də`vət etdiyi qayda-qanunların bə`ziləri e`tiqad, bə`ziləri əxlaq və bə`ziləri isə əməllə əlaqədardır ki, onların qəbul və ya əməl edilməsi əbədi xoşbəxtliyin yeganə vasitəsidir. Əks təqdirdə, insan həqiqətdən uzaqlaşaraq, gцzəl əxlaq və yaxşı əməllərdən məhrum olar, heз vaxt həqiqi səadətə nail ola bilməz. İNSANIN ALLAHLA ƏLAQƏDAR VƏZİFƏSİ (ALLAHI TANIMAQ) Mьtəal Allah qarşısındakı vəzifəmiz bьtьn vəzifələrin ən mьhьmdьr, biz pak qəlblə, xalis niyyətlə onun yerinə yetirilməsinə зalışmalıyıq. Həm də bu, цz Rəbbini tanıyan insanın ilkin vəzifəsidir. Зьnki Allah bьtьn varlıq aləminin mənşəyi, hər bir həqiqi varlığı yaradan olduğuna gцrə Onu tanımaq və Onun varlığı barəsində elm kəsb etmək də hər bir gerзəklik gцrən gцzə nuranilik bəxş edir. Bu həqiqətə e`tinasız yanaşmaq hər nцv cəhalətin və bəsirətsizliyin mənşəyidir. Hər kəs haqq barəsində mə`rifət kəsb etməyə e`tinasız qalsa və nəticədə цz vicdanının aydın зırağını sцndьrsə onun həqiqi insani xoşbəxtliyi əldə etmək ьзьn heз bir yolu olmayacaqdır. Gцrdьyьmьz kimi Allahı tanımaqdan ьz dцndərən və цz həyatlarında bu məsələyə əhəmiyyət verməyən insanlar insani mə`nəviyyatdan ьmumiyyətlə uzaq dьşmьşlər, onların yırtıcılıq və yeyib-iзməkdən başqa bir şey bilməyən heyvanların məntiqindən başqa məntiqləri yoxdur. Mьtəal Allah Цz kəlamında buyurur: "Allahı yad etməkdən ьz dцndərən, dьnya həyatı, yemək və yatmaqdan başqa bir məqsədləri olmayanlardan ьz dцndər. Зьnki bu cьr insanlar dьnyada yemək və yatmaqdan başqa bir şey bilmirlər." Əlbəttə qeyd olunmalıdır ki, insan ьзьn – həqiqət gцrən və istidlal qərizəsinə malik olan bir insan ьзьn Allahı tanımaq zəruri və təbii bir işdir. Зьnki o, цzьnьn Allah verən şьuru ilə yaradılış aləminin hər bir guşəsinə nəzər salsa Allahının vьcudunun əsərlərini, elm və qьdrətini mьşahidə edəcəkdir. Buna əsasən Allahı tanımağın mə`nası bu deyildir ki, insan Allahşьnaslığı цzь ьзьn vьcuda gətirsin, əksinə məqsəd bundan ibarətdir ki, insan heз bir pərdə ilə цrtьlə bilməyən bu aydın həqiqətə e`tinasızlıqla yanaşmasın, onu hər an Allaha doğru də`vət edən vicdanına mьsbət cavab versin və bu mə`rifəti əldə etməkdə hər nцv şəkk və tərəddьdь qəlbindən зıxarsın. ALLAHA PƏRƏSTİŞ ETMƏK Allahı tanıdıqdan sonra bizim nцvbəti vəzifəmiz Ona pərəstiş etməkdir. Зьnki haqqı tanımaqla aydın olur ki, bizim yeganə hədəfimiz olan əbəbdi səadət və xoşbəxtlik mehriban Allahın bizim həyatımız ьзьn tə`yin etdiyi və Цz peyğəmbərləri vasitəsilə bizə зatdırdığı proqramların icra olunması və onlara əməl edilməsindən ibarətdir. Deməli, Allahın fərmanlarına itaət və Onun hьzurunda bəndəзilik etmək yeganə bir vəzifədir ki, sair vəzifələr onun mьqabilində зox əhəmiyyətsiz və kiзik gцrьnьr. Mьtəal Allah buyurur: "Allahın əmr və gцstərişi budur ki, Ondan başqa heз kimə pərəstiş etməyin və başqasına itaət etməyin." Yenə buyurur: "Ey insanlar! Sizə fərman vermədikmi və sizinlə əhd-peyman bağlamadıqmı ki, sizin aşkar dьşməniniz olan şeytana itaət etməyin və yalnız Mənə itaət və bəndəзilik edin?! Dьz yol elə budur." Buna əsasən bizim vəzifəmiz bundan ibarətdir ki, цzьmьzьn bəndəзilik məqamımızı və ehtiyaclarımızı tanıyaq, Allahın qeyri-məhdud əzəmətini nəzərə alaq və Onun hər bir cəhətdən цzьmьzə əhatəli olduğunu bilək, yalnız Onun əmr və fərmanlarına itaət edək, mьtəal Allahdan başqa heз nəyə pərəstiş etməyək – alim Allahın onlara itaət etməyi bizə əmr verdiyi imam və peyğəmbərlərdən başqa. Mьtəal Allah buyurur: "Allaha, Onun peyğəmbərinə və din rəhbərlərinə (imamlara) itaət edin." Əlbəttə, Allaha və din rəhbərlərinə itaət etmək nəticəsində əməli olaraq Allaha mənsub edilən hər bir şeyə tam ehtiramla yanaşmalı, Allahın mьbarək adını, din rəhbərlərinin adını ədəbdə yad etməli, Allahın kitabına (Qur`ana), Kə`bəyə, məscidlərə, ilahi цvliyaların məqbələrinə də ehtiram gцstərməkdə зalışmalıyıq. Belə ki, Allah-taala Qur`anda buyurur: "Hər kəs Allahın nişanələrini və şьarlarını (ehtiramla yad edib onlara) tə`zim etsə, цz batini pəhrizkarlığını izhar edər." İNSANIN ЦZЬ İLƏ ƏLAQƏDAR VƏZİFƏSİ İnsan цz həyatında hər hansı ьslubu seзsə, hər bir yolu keзsə həqiqətdə цzьnьn səadət və xoşbəxtliyindən başqa heз bir şey istəmir. Səadət yolunu tanımaq onun цzьnь tanınmasından sonrakı nцvbədə gəlir (yə`ni цzьmьzь tanımayınca, цz həqiqi ehtiyaclarımızın nədən ibarət olduğunu bilməyəcəyik, halbuki, bizim səadətimiz onların tə`min olunub aradan qaldırılmasındadır). Buna gцrə də insanın ən mьhьm və lazımlı vəzifəsi budur ki, цzьnь tanısın və bununla da цzьnьn həqiqi səadət və xoşbəxtliyini dərk etsin, ixtiyarında olan vasitələrlə ehtiyaclarını tə`min etməyə зalışsın, onun yeganə sərmayəsi olan цmrьnь əbəs işlərə sərf edərək mьftə əldən verməsin. Peyğəmbəri-əkrəm (s.ə.v.v) buyurur: "Hər kəs цzьnь tanısa Rəbbini də tanıyar." Əli (ə) buyurur: "Hər kəs цzьnь tanısa mə`rifətin ən yьksək mərhələsinə зatmış olur." İnsan цzьnь tanıdıqdan sonra başa dьşьr ki, onun ən mьhьm vəzifəsi insaniyyət gцvhərini əzizləməkdir. O, belə bir gцvhəri tapdalamamalı, onun zahiri və batini cəhətdən təmiz saxlanılmasına зalışmalıdır ki, ləzzət və şirinliklə yanaşı olan əbədi bir həyata nail ola bilsin. Əli (ə) buyurur: "Hər kəs цzьnь əzizləsə nəfsin gцstərişləri (nəfsani istəklər) onun nəzərində alзaq və dəyərsiz olacaqdır." İnsanın varlığı iki şeydən təşkil olunmuşdur: ruh və bədən. İnsan onun hər ikisinin səhhətinin qorunub-saxlanmasında зalışmalıdır. Mьqəddəs islam dinində bu iki yцnьn hər ikisinə dəqiq fikir verilmiş, bu barədə kifayət qədər gцstərişlər verilmiş və buyurulmuşdur ki, insan həm ruhunun, həm də bədəninin sağlamlığı ьзьn зalışmalıdır.

Salam aleykum! وَ مَنْ يُشاَقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ماَ تَبَيَّنَ لَهُ الْهُديَ وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ماَ تَوَلّيَ وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ "Hər kəs, haqq onun ьзьn aydın olduqdan sonra Peyğəmbərlə mьxalifət etsə və mц`minlərin yolundan başqa yol ilə getsə, onu istədiyi şeyə həvalə edər və cəhənnəmə salarıq." СУ ОЛМаДЫҒЫ ШӘРАИТДӘ (НАМаЗ ВӘ С. Ү ТӘЈӘММүМ ВАҸИБДИР Бу барәдә ”Маидә” сурәсинин 6-ҹы ајәсини хатырлатмаг кифајәтдир. Аллаһ-таала бујурур: ”Еј иман ҝәтирәнләр! Намаз үчүн дуранда үзүнүзү вә әлләринизи–дирсәјә гәдәр јујун, башыныза вә ајағын үстүндәки чыхынтыја гәдәр мәсһ един. Әҝәр ҹәнабәтли олсаныз, өзүнүзү паклајын (гүсл един). Әҝәр хәстә вә ја сәфәрдә олсаныз, јахуд сизләрдән бири гәзаји-һаҹәт етсә (ајаг јолуна ҝетсә), јахуд өз арвады илә јахынлыг етсә вә су тапмаса, пак торпаг илә тәјәммүм едиб үзүнүзә вә әлләринизә мәсһ чәксин.” ”Ниса” сурәсинин 43-ҹү ајәсиндә бујурулур: ”Еј иман ҝәтирәнләр, сәрхош һалда намаза јахынлашмајын ки, нә дедијинизи биләсинизж һәмчинин, ҹәнабәтли һалда да (намаза јахынлашмајын), амма әҝәр јолдан кечән олсаныз, гүсл едән вахта гәдәр (ејби јохдур). Әҝәр хәстә вә ја сәфәрдә олсаныз, јахуд да сизләрдән һәр һансы биринизин гәзаји-һаҹәти ирәли ҝәлсә, јахуд арвадларынызла јахынлыг етсәниз вә су тапмасаныз, бу һалда пак торпаг илә тәјәммүм едиб әлләринизә вә үзүнүзә мәсһ един. Аллаһ бағышлајан вә меһрибандыр.” Бу барәдә ајәдән башга, сәһиһ рәвајәтләр дә һәддиндән артыг чохдур вә бу мәсәлә бүтүн мүсәлманларын фикир бирлији олан бир мәсәләдир. Тәкҹә Өмәр бу әмрлә мүхалифәт етмишдир. Мәшһур рәвајәтләрә әсасән о, фәтва вермишдир ки, су тапылмадығы һалда намаз ләғв олунур (су тапана гәдәр). Бухари вә Мүслүм өз ”Сәһиһ” китабларында (тәјәммүм бабында) Сәид ибни Әбдүррәһман ибни Әбзидән, о да атасындан белә рәвајәт етмишдир: Бир киши Өмәрин јанына ҝәлиб деди: Мән ҹүнуб олмушам вә су тапа билмирәм. Өмәр деди: Намаз гылма. Әммар Јасир орада иди. Деди: Јадында дејилми, сәнинлә (бир гошунда) мүһарибәјә ҝетмишдик, һәр икимиз ҹүнуб олдуг вә су тапа билмәдик. Сән намаз гылмадын, мән исә өзүмү торпаға булашдырыб намаз гылдым. Сонра Пејғәмбәрә дедик, бујурду: Кифајәтдир ки, әлләринизи јерә вуруб, үзүнүзә вә әлләринизин үстүнә чәкәсиниз. Өмәр деди: Еј Әммар, Аллаһдан горх! Әммар деди: Әҝәр истәјирсәнсә, буну нәгл етмәрәм!! Өмәр деди: Сәни елә олдуғун ишә тә”јин едирәм. Дејилмишдир ки, Әбдүллаһ ибни Мәс”уд бу мәсәләдә Өмәрин фәтвасына мејл етмишдир. Чүнки, Бухари өз ”Сәһиһ” китабында (1-ҹи ҹилд, сәһ.50) вә саир ”Сүнән” мүәллифләри нәгл етмишләр ки, Шәгиг ибни Сәләмә деди: Мән Әбдүллаһ ибни Мәс”удун јанында идим. Әбу Муса Әш”әри дә орада иди. Әбу Муса Әбдүллаһа деди: Мүкәлләф шәхс ҹүнуб олан вахт нә етмәлидир? Әбдүллаһ ибни Мәс”уд деди: Су тапана гәдәр намаз гылмамалыдыр. Әбу Муса деди: Бәс, онда Әммарын дедији сөзү нә едәҹәксәнж Пејғәмбәр она демишди ки, кифајәтдир ки, әлләрини јерә вурасан вә... Әбдүллаһ ибни Мәс”уд деди: Ҝөрмүрсән ки, Өмәр онунла гане олмур. Әбу Муса деди: Әмарын сөзү һеч, де ҝөрүм, бу ајә илә нә едәҹәксән?! (Сонра ”Маидә” сурәсинин 6-ҹы ајәсини охуду.) Рави дејир: Әбдүллаһ ибни Мәс”уд баша дүшмәди ки, Әбу Муса нә деди

Aishe anananin ictihadlarina teqlid elemek ne qeder duz hesab olur? Ummul_mominin_Aishe.doc

dedim axi bu tema motodunuzdan gedir,birinide elave edim! bosh bosh dnaishmag,sher atmag,delilsiz filansiz! indi tema achimki subut edesen neye gore shielik batildir?bu qeder temada aciz oldugunun subut deyilki beyem kim batildir?bu temada daha yazma sebebini dinden chixmaginin,istesen bashqa tema acharam problem deil...

demeli qebul edirsenki biyabirchidir he?demeli oz aranizda biabir edirsiz? biyabirchi adamdan niye el chekmirsiz? ay haris eger duz deyirsense subut ele.bax huseyn musevi adli maskalanmish seyxiniz nece sher atmishdi,maskasi cirildi,ya tema ach subut eleki sapiqdir,bele boshbogazliq eleme,besdirde ne qeder olar sher atmag,bunuda qeyd edim selefiler metodu temasinaki bosh bosh yalan danishmag sher atmag? eger duz dnaishansa tema ach subut ele,men istemezdimki misla chekim(......hurer karvan kecher)amma mecbur edirsen.men demishdim ay ne bilim neler,senin dediyin hoccetdir beyem?ushag ushag danishirsane Vallahi!

haris nece men sennen meishet sohbeti edim? sen demek isteyirsenki o qeder muselmanin qani adi meishet sohbetine gore tokuldu? Allaha inanirsansa duzunu denen bu dediyine ozun inanirsan? Yeni mominlerin emiri imam Ali(e)ve diger boyuk sahabeler mahiyyetsiz,balaca cuzi shey uchun ne qeder insanin qaninin tokulmeyine razi oldular? ele bir adamdan dansihirsanki bir neferin mezlum olmagina ac yatmasina razi deyildi,indi bu qeder qani hechneden axidilmagina razi oldu? hiss elemirsenki mominlerin emirine zulm edirsen?vicdanin var senin ay haris? :plach: haris mominlerin emiri shexsi meseleye gore(meishet meslesi)oldurmezdi,sen bunu nece deye bilirsen Allaha inamin varmi?axirete inamin varmi? bu bir yana o qeder muselmanin qaninin axmagina nece razi olardi?hemde ele bir vaxtaki islamin teze teze chohrelendiyi vaxtlarda. aydin olmurki gonche gule qurd dushmushdu,ve temizledi imam? tessibkeshlik eleme haris,tessubkeshlik adami cehenneme surukleyen amillerdendir! vessalam

BURHAN mellim sitat getirdiyin adamin ve kitabinin arxasinda niye durammirsan? Belkede burhan nakautdadir,amma olsun burhan olmasin bashqa selefiler(esl adlari bashqa olanlar)cavab versinler eger haqqdirlarsa!

Nuaym ve bashqa qardashlar inshallah teymiyye haqda bu temada davam edin!

haris sehabeler haqda tema var,men lezzetle izleyirem o temani,yeqinki sende her defe qardashlarin yazisini oxuyanda ureyin sancir :)dmeek istediyim odurki,acizliyiniz o temada delaletdirki,sehabeleri siz duz tanimamisiz,bashqa temada ebu bekre zekat vermeyenleri oldurmesi ve sair...bir sozle haqq olsaydiz mehv olmazdiz! eger sehabeler haqda yazmaq istesen sehabe temasinda yaz,bu tema Sahib qardash demishken "selefiler"(esl adlarini demek forum qaydasina zidd oldugundan dmeirem)- in metodudur!!! evvellerde sadalanan metodlara bir ikisinide elave etmek isterdim. 1-erkek cinsine aid oldugu halda ozunu dishi cins kimi gosterib anti shie tebligi etmek ozunu shie gostererek!(achigi men elesini erkek saymiram).buna delil forum oxuyanlarin bir choxu shahid oldu Quran tehrif olmayib temasinda! 2-ele buna sen sebeb oldun Yehudilerin tokuntuleri temasinda ishletdiyin soz "Abdullah ibni seba"shielerin eqidesinin qurucusu sherini atdin!buda irgenci metodlar silsilenizden bir numunedirki,adamlar uyudurub adinida shieye nisbet vermek.Amma ebu hureyrenin yehudi telebesi oldugunu qebul etmek istemirsiz!!! netice seni aldadim yoldan azdiriblar.Allah ureyine nur salsin,islama daxil olasan,Amin!!!

Men bele bir aye biliremki mecburiyyet iki defeye qildirir resulullah.teqdim edim nisa 102 Ya Rəsulum!) Sən (əsgərlərin) içərisində olub onlara namaz qıldırdığın zaman onlardan bir dəstə silahlarını (özlərilə) götürsünlər. (Namazlarını qılıb) səcdə edən kimi sizin arxanıza (düşmənin önünə) keçsinlər. (Və ya onlar namaz qılanda digər dəstə arxalarında olsun). Sonra (namaz qılmamış) o biri dəstə öz ehtiyat vasitələrini və silahlarını götürərək gəlib səninlə birlikdə namaz qılsın! Kafirlər istərdilər ki, sizin silahlarınızdan və mallarınızdan heç bir xəbəriniz olmayaydı və onlar da sizin üzərinizə birdəfəlik (qəfil bir hücumla) basqın edəydilər. Yağışdan əziyyət çəkdiyiniz, yaxud xəstə olduğunuz zaman silahlarınızı (namaz vaxtı) yerə qoymaq sizə günah deyildir, lakin ehtiyatınızı gözləyin! Şübhəsiz ki, Allah kafirlər üçün alçaldıcı əzab hazırlamışdır! bes siz neye dayanib ombaya secde edirsiz?bu bidet deyilmi? duzu men gormemishem bunu hansi meharetle edirsiz,daha bir sualda yarandi buna gore.sualim beledir:Ellerinizide ombaya qoyursuz?

movzuya konkret girishsen delillerle daha yaxhsi olar! sualina cavab beledir,Emirel mominin Ali(e)sehabedir,sehabenide gunumuzde aydindir kimler ilahlashdirir!

Allame Qardash ve nuaym ibni teymiyye haqda bu movzuda davam edin http://forum.bakililar.az/index.php?showto...p;#entry1674557 iki defeye qilmag mumkun deyildiki ozunuzden sheriet keshf etdiz obmaya secde etdiz?