Qelem

Evvela men sene sual vermishdim,Sense cavab vermeli idin.Yehudilerin suala-sualla cavab variantina el atmamali idin. Senin churuk mentiqin seni shirke surukledi.Beleki senin yazindan melumdurki Allah nece ezeli idise,onunla yanashi yerde ezeli olaraq var.Eger yer olmasa Allahda olmazdi. Sen evvelki postumdaki suallardan yayinmaginla chox zeif oldugunu isbatladin. Movzu baglansa meselehetdi

?hm?dli Allah m?kani yaradandir.indi cavab ver g?r?k,M?kani yaratmadan qabag onun m?kani vardi? Bax tupikdesen.Des?nki m?kani yaratmazdan evv?l m?kani yox idi.onda senin mentiqine gore Allah yox idi.axi sen camaata churuk beyninin churuk mehsulunu sirimaga chalishirdinki,mekani yoxdursa,demeli yoxdur.

Abdul Sen Quranin butun ayelerini qebul edirsen? Meselen Allah buyuyurki,ne yaratdimsa gozel yaratdim. Sen basha dushmursen yoxsa basha dushmek istemirsenki senin chirkin,pis adlandirdigini Allah gozel adlandirir. Chirkin,pis olmasi ise nisbidi.Yeni,Mene,Sene gore bir pis ola biler. Misal uchun. Zelzele Bakida olsa hamimiz deyerik ne pis oldu. Amma Ermenistanda bash verse deyerik ne gozel oldu. ve yaxud bir memleketde quraqliqdir.yagish yagir hami sevinir,ve yagishi gozel nemet kimi deyerlendirirler. amma bashqa memleketde ise yagish yagir ve mehsulu zay edir.onlarsa yagishi pis gorurler. bashqa misal Donuz.sene mene gore pis,chirkin bir heyvandir. bes tebiete gore? bes sehrada acindan olen shexs uchun? bes dermani yalniz donuz yagi olan shexs uchun? Aydindirki bunu basha dushmeyen adamin eqlinde problem var. Senin sehvin her meseleye oz prizmandan yanashmagindadir.Indi tezden p.gini qoy qabagina fikirlesh.Amma bu defe genish dushun. Dushunmeyine komeklik uchun bir meselenide diqqetine chatdirim. Exlaqli,merifetli,edebli bir insan uchun,bashqa shexlerin cinsi elaqesini gormek eyib ve noqsandir duzdur? yeni sen eger evvelki kimi,oz prizmandan baxsan,shubhesiz bu emeli chirkin sayardin. Bes Allah her sheyi gorendir deyende,bu cur emelleride gorendir deyende qorxmayacagsanki Allaha noqsan verirsen? Umud ediremki basha dushdun,basha dushmedinse sene pisxoloq lazimdi. Allah komey olsun.

Sehvi siz edirsiz! Ayenide siz sehv basha dushursuz! "Allah? qoyub ?zl?rin? dost tutanlar: "Biz onlara yaln?z bizi Allaha yax?nla?d?rmaq ???n ibad?t edirik"-deyirl?r" (?z-Z?m?r, 3). Onlar Allahdan bashqasini dost tutub ibadet etdikleri uchun qinanmishlardi.

Sizin eqideye gore,sevimliniz olan ebu bekr,omer,osmanin qebrine bovl etsem(necis toksem) hech bir problem yoxduki?

Zelalet ehlini basha dushmekde men chox chetinlik chekirem.Derk ede bilmirem bunlar Ehli beytden ne isteyirler,niye onlarin feziletlerinden soz dushende cin atina minirler. Hezreti Eli(e)-in diger peygemberlerden ustun olmasini Allah Qurani kerimde bildirirse bizler ne kareyikki bunu inkar edek,Ve bunu inkar edenler hansi kitaba hansi dine etiqad edibler anlaya bilmirem. Her kes bilirki Allah dergahinda en ustun shexs Peygemberimiz Hezreti Muhemmed(s.a.a.s)-dir.Bir haldaki Allah Hz Ali(e)-i Peygemberin ozu adlandirirsa.daha ne churukchuluk etmek lazimdir?Peygember ki hamidan ustundur demeli ozu hamidan ustundur.Buna delil Ali imran suresi 61-ci ayedir, <LI>(İsanın Allahın qulu və peyğəmbəri olması barədə) sənə göndərilən elmdən (məlumatdan) sonra buna (İsanın əhvalatına) dair səninlə mübahisə edənlərə de: “Gəlin biz də oğlanlarımızı, siz də oğlanlarınızı; biz də qadınlarımızı, siz də qadınlarınızı; biz də özümüzü, siz də özünüzü (bura) çağıraq! Sonra (Allaha) dua edib yalançılara Allahın lənət etməsini diləyək!” butun tefsirler yazirki,ogullardan meqsed Hesen(e) ve Huseyndir.Qadinlardan meqsed Xanim Fatimedir.Ozunden meqsed Alidir.. demeli Allah Alini Peygemberin ozu adlandirir.demeli diger shexslerden ustun tutur.

Yuxaridaki yazida gordun ki, mesele senin sayiqladiqin kimi deyil. Sherhden الظاهر أن غرضه الامام عليه السلام يعنى لايعلم طريق المجادلة "Zahir budur ki, qesdinde Imam a.s.-dir. Ya'ni imam mubahise yolunu bilmir."cumlenisini yazib evvelki ve sonraki cumleni gizletmeyine gore sizlere ne ad qoymaqimi bilmirem. Eybi yox ALLLAH her sheyi gorur. ALLAHin shahidliye muselmana yeter. Sualim forumun oxuyucularinadir. Belelerine sizde ne deyirler? Zindig selefi deyilir ! Belelerinin analari heyz halinda hamile qalir bunlara. belelerinin nutfesi problemli olur.atalari mechul.

لم يكن في خروجه مصلحة لا في دين و لا في دنيا، و كان في خروجه و قتله من الفساد ما لم يكن يحصل لو قعد في بلده. منهاج السنه،ج2، ص241 salahuddin izah ele gorek ibni teymiyye mellim burda ureyinde hansi niyyeti tuturdu..yeni deyendeki qiyam elemeyib evde otursa idi fesad bash vermezdi.....meqsedi bu olubki dunyani Yezidin fesadi basardi,yaxhsiki qiyam edib?senden sorushuram ona goreki,sen axi ibni teymiyyenin qelbini bilirsen(evvelki postlarindan aydin olur)

Selefilerle Ehli sunne vel camatin namazlarinda ferqlerden biride cume namazinda adam chox olanda qarshisindakinin ombasina secde etmekdir ) Ehli sunne vel camat bele chirkin ish gormur.

gorun dunyanin harasidir selefi mentiqden danishir )) ay salahuddin yene rijaldan danishsan deyerdimki belkede duz deyir amma mentiqde yoxde.)) o zaman mentiqden bele chixmir,o zaman mentiqden chixirki omerde sherefsiz olub sende..chunki hemin ummu gulsumu aldini tesdiq edende avtomatik omerin sherefsizliyini tesdiq elemish olursan.sherefli adam ushaga goz tiker,ushaga tecavuz eder????peygember(saas) ailesinden xanim almag sherefdir,ushaga tecavuz etmek sherefdir ay mentiq dagarcigi? mentiqin seni aldadib salahuddin qiz almagina gore yox yuxarda dediyim sebebden sherafsiz olmagi ortaya chixir.yeni gor sherefsizliyin hansi noqtesinde olubki sheref qazanmag uchun az yashli ushaga el atib.hech sherefli adam bele sheref qazanmag yolun sechermi? bu ishe sherefle baxan bir adamin sherefi olar?yox elbetde demeli sherefi olmayibki sherifini artirmag isteyib bu yolla. bu netice ummu gulsumu aldi demeyinin mentiqi neticesidir,yoxsa peygember(saas)ailesinden xanim almagin sherefsizlik olmagi neticesi deyil. indi sen tesdiq eledinki alib ummu gulsumu sen sahuddin omeride sherefsiz adlandirdin ozunude.indi dneen men senle razilashim? yeni deyimki sen salahuddin ve sevimli omerin sherefsiz olub ve ummu gulsumu alib. yadaki deyimki seninde sherefin ola bilsin var omerinde,almayib ummu gulsumu. 2 variantdan birin sechmek senlikdir.men vahhabi olsaydim uje choxdan sherefsizsen deyerdim..amma sechimi sene buraxiram axi muselmanam.

utanmali biri varsa oda sensen,qardash etiraf edirki xeta etmishem ondan sonra yene hemin soze ilishirsen,niye?et tцken olmagini subut etmek uchun? )

selahuddin birincisi tema ibni teymiyyedir,bu sohbet burda uje artiqdir.bu sohbeti daha burda davam etmeyek.ummu gulsum temasinda yaz! qaldiki senin sualina.. onu sene deyimki peygember neslinden qiz almag sherefdir,amma az yashli ushaga talib olub sonrada qucaglayib opmek sherefsizlikdir.demeli ushag kimi gormeyib,demeli gor gozu ne qeder chonubki ushaga tecavuz edib,bu sherefsizlikdir,sherefsizliyi sherefsiz eder,sherefsiz sherefli olmagi uchun sherefli ish gormek ister,demeli sherefsiz olub. senin bir chixish yolun qalirki omerin sherefini qorumag uchun ummu gulsumle evlenmeyini inkar etmelisen. P.S o biri temada davam ele.

Bilki heç kəsə pis baxmamışam, Bir dənə şəxsiyyət (!!!) alçaltmamışam. Bakıda manısdar, çoxdur bilki çox, Selef tek bir manıs mən tapmamışam. P.S vahhabiler selefiler manis olmasa idiler temaya girisherdiler! Elbetde mushriklerin eqidesi zeifdir

Əhməd Hənbəl Ümmü Sələmədən rəvayət edir ki, Fatimeyi Zəhra Əbu Bəkrə dedi: Sənin qızların səndən irs .rırlar, amma Peyğəmbər öz qızı üçün irs qoyub getmir?! Əbu Bəkr dedi: Bəli! Covhəri də bu hədisi Əbu Tüfeyldən nəql etmişdir. Bu məsələ ilə əlaqədar olan rəvayətlər, xüsusilə, Peyğəmbərin pak Əhli-beytindən nəql olunan rəvayətlər mütəvatirdir. Covhəri "Əs-Səqifə" və "Fədək" kitablarında rəvayət edir ki, Əbu Bəkr Fatimeyi Zəhranın cavabında dedi: Ey Peyğəmbərin qızı! Allaha and olsun, mən atan Peyğəmbəri Allahın məxluqları arasında hamıdan artıq sevirəm. Onun öldüyü zaman Allahdan arzu edirdim ki, yer-’öy alt-üst olsun! Allaha and olsun, mənim nəzərimdə qızım Ayişənin yoxsul olması sənin yoxsul olmağından daha yaxşıdır! Sən belə hesab edirsən ki, mən qara-qırmızı dərili insanların haqqını özlərinə verəcəyəm, amma Peyğəmbərin qızı olduğun halda, sənin haqqını tapdalayacağam?! Bu mal-dövlət Peyğəmbərin deyil, müsəlmanlarındır; camaat onu Peyğəmbər üçün gətirirdi, Həzrət də onu Allah yolunda sərf edirdi. Peyğəmbər vəfat edəndən sonra mən də onun kimi həmin mal-dövləti götürüb onun xərclədiyi yolda sərf edirəm. Fatimə buyurdu: Allaha and olsun, bundan sonra heç vaxt səninlə danışmayacağam! Əbu Bəkr dedi: Allaha and olsun, mən də səndən əl çəkməyəcəyəm. Fatimə buyurdu: Allaha and olsun, mən sənə qarğış edirəm! Əbu Bəkr dedi: Allaha and olsun, mən sənin üçün dua edirəm. Fatimeyi Zəhra vəfat edəndə vəsiyyət etdi ki, Əbu Bəkr onun cənazə namazında iştirak etməsin. Qeyd olunanlardan mə`lum olur ki, Əbu Bəkr Fatimənin Həzrəti Zəkəriyya və Davudun irs .rması ilə əlaqədar olan iki ayəni dəlil gətirərək peyğəmbərlərin doğrudan da öz övladları üçün irs qoyub getməsini sübut etməsini rədd edə bilmədi. O, yalnız iddia etdi ki, Peyğəmbərdən qalan mal-dövlət o Həzrətin şəxsi malı deyil. Həzrəti Fatimə də bu iddianı qəbul etmədi. Çünki o, atasının işlərindən daha yaxşı agah idi. وَ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ اِلّاَ بِاللهِ الْعَلِيِّ الْعِظِيمِ Və la hövlə və la quvvətə illa billahil-əliyyil-əzim.Bəli, Peyğəmbərin qızı öz danılmaz haqqını isbat etmək üçün əvvəlcə Qur`an ayələrini dəlil gətirib sonra sübut etdi ki, irs və vəsiyyət ayələrinin ümumi mə`nalarına əsasən, o, atasından irs .rmalıdır. Habelə, onlara başa saldı ki, bu ümumi hökmlər nə Allahın kitabının, nə də Peyğəmbər sünnətinin vasitəsi ilə məhdudlanmamışdır. Həzrət Fatimə bu xüsusda öz şiddətli inkarını o zaman aşkar etdi ki, buyurdu: Yoxsa Allah sizi irs barəsində olan müəyyən bir ayə ilə məxsus etmişdirmi ki, Peyğəmbəri o ayənin hökmündən xaric etmiş olsun? Həzrət bu inkar edici istifham (sual) ilə Qur`anın ümumi ayələri müqabilində hər hansı istisna və məxsus edici bir ayənin varlığını inkar etdi. Sonra buyurdu: Yoxsa siz Qur`anın ümumi və xüsusi ayələrinə atamdan və əmioğlumdan daha artıq agahsınız? Bu tovbixi istifham (cavabı mütləq mənfi olan məzəmmətedici sual) ilə Peyğəmbərin sözlərində və sünnətdə həmin hökmü məhdudlaşdıran bir şeyin olmadığını da bəyan etdi, üstəlik qeydin (ümumi hökmü məhdudlandıran xüsusi hökmün) olmasını mütləq şəkildə rədd etdi. Çünki, əgər müxəssis (qeyd) mövcud olsaydı, Peyğəmbər (s.ə.v.v) və onun haqq canişini həmin məsələni həzrət Fatimə üçün də bəyan edərdilər. Habelə, belə bir şey mövcud olduğu halda Peyğəmbər (s.ə.v.v) və Əli (ə)ın onu Fatimeyi Zəhraya deməmələri qeyri-mümkün bir iş idi. Ola bilməzdi ki, belə bir məsələnin Fatimeyi Zəhra üçün bəyan olunmasında e`tinasızlıq etsinlər. Əks halda risalətin çatdırılmasında təfrit və e`tinasızlıq, inzarda (insanların ilahi əzabdan qorxudulmasında) e`tinasızlıq, haqqın gizlədilməsi, cəhalətə təşviq olunma, batilə tərəf sürüklənmə, Həzrətin o mübahisədən saxlanılmasında süstlük, həmçinin cəbhələşmə, kin-küdurət, nahaq yerə düşmənзilik və s. lazım gələrdi. Qeyd olunan bütün bu halların heç birinin Peyğəmbər (s.ə.v.v) və onun mə`sum canişinindən baş verməsi qeyri-mümkündür. Peyğəmbərin öz qızı və qəlbinin parçası–Fatimeyi Zəhraya olan diqqəti və ona qarşı atalıq məhəbbəti adi ataların öz övladlarına göstərdiyi məhəbbətlərdən qat-qat artıq idi. Peyğəmbəri Əkrəm (s.ə.v.v) özünün bu sonsuz məhəbbətini "sənə fəda olum"-deyərək izhar edirdi. Peyğəmbər (s.ə.v.v) qızının tə`lim-tərbiyəsində, böyüyüb boya-başa çatmasında tam ciddiyyətlə sə`y edərək onu kamalın ən yüksək dərəcələrinə çatdırdı. Peyğəmbərin yeganə yadigarı ilahi mə`rifətdə, Allahşьnaslıqda, ilahi hökmlərlə tanışlıqda son dərəcə mə`lumatlı idi. Mə’ər mümkün olan iş idimi ki, Peyğəmbər (s.ə.v.v) onun şər`i vəzifələri ilə əlaqədar olan bir məsələni öz qızından gizli saxlasın? Əsla! Allaha and olsun, heç bir vəchlə mümkün deyil! Necə mümkün ola bilərdi ki, Peyğəmbər məsələni məxfi saxlamaqla vəfatından sonra irsin tələb olunması yolunda öz qızını, ona çatacaq bütün müsibətlərlə qarşı-qarşıya qoysun? Hətta o Həzrətin irsinin varislərinə verilməsini qadağan etməklə ümməti fitnəyə salsın? Necə mümkün ola bilərdi ki, o Həzrətin həyat yoldaşı Əli (ə) Peyğəmbərin qardaşlığı və fədaisi ola-ola, bütün elmi, hikməti və İslamda parlaq keçmişi ilə, Peyğəmbərin kürəkəni və onunla qohum olması, böyüklük, yüksək məqamlıq və vilayətin zati səciyyələri, vəsiyyətin xüsusiyyətləri ilə belə, "Biz peyğəmbərlər heç nəyi irs qoymuruq" hədisini görməmiş olsun? Necə mümkün ola bilərdi ki, Peyğəmbər (s.ə.v.v) bu hədisi öz sirlərinin keşikзisi və müdafiəçisi, elm və hikmət şəhərinin darvazası, qapısı, ümmət içərisində Peyğəmbərin ən yaxın köməkçisi, ümmətin "Hittə" babı, müsəlmanların nicat gəmisi və onların pərakəndəlik və təfriqədən qurtuluş səbəbi olan Əli (ə) kimi belə bir şəxsdən gizlətmiş olsun? Necə mümkün ola bilərdi ki, Peyğəmbərin əmisi və o Həzrətin sülaləsindən qalan yeganə bir şəxs–Əbdül-Müttəlibin oğlu Abbas bu hədisi eşitməmiş olsun? Nə üçün Həzrətin mənsub olduğu Bəni-Haşim tayfasından bir nəfər olsun belə, bu hədisi Peyğəmbərdən eşitməmiş, nəticədə o Həzrətdən sonra həmin müsibətlərə mübtəla olmuşlar?! Nə üçün bütün mö`minlər üçün ana sayılan Peyğəmbərin qadınları bu hədisi eşitməmişdilər? Belə ki, Osmanın xilafəti zamanı onun yanına adam göndərərək istəmişdilər ki, onları Peyğəmbərdən çatacaq irsdən məhrum etməsin?! Necə mümkün ola bilərdi ki, Peyğəmbər (s.ə.v.v) bu hökmü ondan irs .rmayan şəxslər üçün bəyan etsin, amma irs .rmalı olan şəxslərdən gizli saxlasın?! Peyğəmbər heç vaxt ilahi hökmlərin bəyan olunmasının qarşısını almazdı. Bundan əlavə, (Əbu Bəkrin dediyi bu hədis) "Ya Peyğəmbər, öz qohum-əqrəbanı ilahi əzabdan qorxut!" ayəsinin hökmünün tam əksinədir, çünki, ə’ər belə bir hədis deyilmiş olsaydı, bu ayənin hökmünə görə, ilk növbədə ən yaxın adamlara deyilməli idi. Həmçinin, (bu iş) o Həzrətin öz səhabələrinə son dərəcədə diqqət yetirməsi ilə əsla uyğun deyildi. *** Peyğəmbərin ismətli qızının sözlərində bir cümlə bütün dinləyiciləri tə`sirləndirib mat-məəttəl edir: "Yoxsa deyirsiniz ki, biz iki din ardıcıllarıyıq, ona görə də irs .rmayacağıq?!" Bu sözlə onlara bu həqiqəti başa salmaq istəyirdi ki, irsin qanuni olmasını göstərən ayələrin hökmü onların təsəvvür etdikləri ilə deyil, əksinə, yalnız o zaman məhdudlaşır ki, iki müxtəlif din ardıcılları olsunlar. Çünki Peyğəmbər buyurmuşdur ki, "iki din ardıcılları bir-birindən irs .rmır". Yalnız bu hədisin vasitəsilə irsin ümumi qanunları məhdudlaşır. Buna əsasən, Həzrət demək istəyirdi ki, ey məni atamın irsindən məhrum edən hökumət işзiləri, siz belə güman edirsiniz ki, mən onun qızıyam, amma müsəlman deyiləm? Bu halda mənim İslam dinindən çıxmağımı isbat edə biləcək şər`i dəliliniz varmı?! فَاِنّاَ لِلّهِ وَ اِنّاَ اِلَيْهِ راَجِعُون َ Fə inna lillahi və inna iləyhi raciun.

(7) PEYĞƏMBƏRLƏR DƏ ÖZLƏRİNDƏN SOnRA İRS QOYUB GEDİRLƏR Peyğəmbərlərin özlərindən sonra irs qoyub getmələri aşağıdakı ayənin mə`nasıdır: لِلرِّجاَلِ نَصِيبٌ مِمّاَ تَرَكَ الْواَلِداَنِ وَ الاَقْرَبُونَ وَ لِلنِّساَءِ نَصِيبٌ مِمّاَ تَرَكَ الْواَلِداَنِ وَ الاَقْرَبُونَ مِمّاَ قَلَّ مِنْهُ اَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا "Kişilər üçün ata, ana və qohum-əqrəbaların qoyub getdiklərindən bəhrə (irs) vardır; qadınlar üçün də ata, ana və qohum-əqrəbaların qoyub getdiklərindən–az və ya çox–bəhrə müqəddər olunmuşdur." Həmçinin buyurur: يُوصِيكُمُ اللهُ فِي اَوْلاَدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الاُنْثَيَيْنِ "Allah sizə övladlarınız barəsində tövsiyə edir: oğlanlarınız üçün qızın .racağı bəhrədən iki qat artıq müqərrər olunmuşdur." Bu ayələrin hamısı özünün ümumi mə`nalarında həm peyğəmbərlərə, həm də onlardan aşağı səviyyədə olan bütün bəşər övladlarına aiddir. Bu ümumilik aşağıdakı ayələrdə də görünməkdədir: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّياَمُ كَماَ كُتِبَ عَلَي الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ "Oruc sizə yazıldı (və vacib oldu), necə ki, sizdən qabaqkılara yazılmışdı (vacib olmuşdu)." Ayənin davamında buyurur: فَمَنْ كاَنَ مِنْكُمْ مَرِيضًا اَوْ عَليَ سَفَرٍفَعِدَّةٌ مِنْ اَيّاَمٍ اُخَرَ "Hər kəs Ramazan ayında xəstə və ya səfərdə olsa, oruc tuta bilmədiyi günlərin əvəzini (Ramazan ayından) sonrakı günlərdə qəzası etməlidir." Həmçinin bu ayəni də qeyd etmək olar: حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ "Allah ölü heyvan ətini, donuz ətini və sair kimi şeyləri hamıya haram etmişdir." Peyğəmbərlərlə şər`ən vəzifəli olan sair şəxslər arasında fərq qoymayan çoxlu ayələri də misal göstərmək olar. Bu vəzifələr Peyğəmbərlə sair şəxslər arasında müştərək olub yerinə yetirilmək baxımından heç bir fərqə malik deyildir. Yalnız belə fərz edilir ki, bu ayələrdə Peyğəmbərə xitab olunur ki, əvvəlcə o əməl etsin, sonra isə başqalarına çatdırsın. Bu baxımdan Peyğəmbər ilahi hökmlərə əməl etməkdə ciddiyyətli olmaqda başqalarından daha irəlidə və öndədir. İkincisi, hökmü Peyğəmbərə ümumi şəkildə şamil olan ayələrdən aşağıdakı ayəni qeyd etmək olar: وَ اُولُو الاَرْحاَمِ بَعْضُهُمْ اَوْليَ بِبَعْضٍ فِي كِتاَبِ اللهِ "Allahın kitabında qohumların bə`ziləri bə`zilə-rindən (irs .rmaqda) daha layiqlidirlər." Allah-taala bu ayədə irs hökmünü, hamıdan əvvəl, vəfat edən ən yaxın şəxsin ən yaxın adamları üçün qərar vermişdir. İrs hökmü, Cəbrailin vasitəsi ilə Peyğəmbərə vəhy edilməmişdən əvvəl dində vilayət (qəyyumluq) hüquqlarının bir hissəsi idi. Amma Allah-taala İslamı və müsəlmanları əzəmətli etdikdən sonra yuxarıdakı şərif ayənin vasitəsi ilə əvvəllər irs .ran şəxslərin hökmünü qüvvədən salaraq irs haqqını yalnız vəfat edənin yaxın adamlarına həsr etdi. Əlbəttə, vəfat edən şəxs istər Peyğəmbər (s.ə.v.v) olsun, istərsə də başqaları, həmçinin, istər varislər vəfat edənin qohumları olsun, istərsə də fəraizdən və yaxud başqa adamlardan olsun, onların irs qoyub gedən adamla yaxınlıq dərəcələri nəzərə alınır (yuxarıdakı şərif ayənin zahiri mə`nasına əsasən). Müddəamızın sübutu üçün aşağıdakı ayəyə istinad edirik. Allah-taala Zəkəriyya peyğəmbərin hekayətini belə nəql edir: اِذْ ناَديَ رَبَّهُ نِداَءًا خَفِيًّا قاَلَ رِبِّ اِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي ...وَ اِنِّي خِفْتُ الْمَواَلِيَ مِنْ وَراَئِي وَكاَنِتِ امْرَاَتِي عاَقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا "Zəkəriyya öz Rəbbini xəlvətdə çağırıb dedi: Pərvər-digara! Sümüklərim süstləşmiş, başım ağarmışdır... Mən özümdən sonra varislərimdən qorxuram, arvadım da doğmur. Mənə bir övlad əta et ki, məndən və Yə`qub sülaləsindən irs .rsın. Pərvərdigara, onu bəyənilmiş-lərdən et." Həzrəti Zəhra (əleyha salam) və onun övladlarından olan imamlar bu ayəyə istinad edərək buyurmuşlar ki, peyğəmbərlər də mal-dövləti irs .rırlar və bu ayədə qeyd olunan irs heç də elm və nübüvvət olmayıb, mal-dövlətdir. Peyğəmbər (s.ə.v.v) xanədanının həqiqi dostları olan böyük şiə alimləri də bu xüsusda Peyğəmbəri Əkrəm (s.ə.v.v)-in əziz qızı Həzrət Zəhradan və onun mə`sum olan övladlarından nəql etmişlər ki, irs kəlməsi həm lüğətdə, həm də şəriət istilahında yalnız varisə çatan, onun mülkiyyətinə keçən mal-dövlətə şamil olur. Mal-dövlətdən başqa şeylərdə isə məcazi mə`nada işlənir. Müəyyən bir dəlil və səbəb olmadan bir sözün həqiqi mə`nasından məcazi mə`nasına keçmək olmaz. Həzrəti Zəkəriyya Allaha dua edərək deyir: "Pərvərdigara, mənə verəcəyin və məndən irs .ran bu oğlanı Öz yanında bəyənilmişlərdən et ki, Sənin əmrlərini yerinə yetirsin." Əgər ayədəki irs kəlməsini nübüvvət deyə mə`nalan-dırsaq, yersiz olacaqdır. Çünki heç kəs "Pərvərdigara, bizim üçün bir peyğəmbər göndər, onu aqil və əxlaq nəzərindən bəyənilmiş et"-deməz. Çünki əgər peyğəmbərdirsə, şübhəsiz, əvvəldən aqil və bəyəniləndir. Nübüvvətin məfhumunda bəyənilmiş olmaqdan daha mühüm mə`na gizlənmişdir. Müddəamızın şahidi budur ki, Həzrəti Zəkəriyya (ə) Allaha ərz edir ki, mən özümdən sonra əmioğlanlarımdan qorxuram. Onun Allahdan varis istəməsinin də səbəbi məhz bu qorxudur. Bu qorxu da, şübhəsiz ki, özündən sonra elm və nübüvvət üçün deyil, yalnız mal-dövləti üçündür. Çünki o bilirdi ki, Allah-taala heç vaxt nübüvvətə ləyaqəti olmayan bir kəsi peyğəmbərliyə seçməz, hikmətini ləyaqətsiz bir şəxsə verməz. O Həzrət bunlardan əsla qorxmurdu. Bundan əlavə, o Həzrət həm də bilirdi ki, onun be`sətinin əsas səbəbi elm və hikmətin cəmiyyətdə yayılmasıdır, buna görə də onun belə bir məqsəd yolunda qorxmasına heç bir əsas yox idi. Bizə irad tutub deyə bilərlər ki, ayədəki irs kəlməsi mal-dövləti çatdırdığı təqdirdə siz şiələrin əleyhinə tamam olur və siz ilahi peyğəmbəri paxıllıqda ittiham edirsiniz. Cavabda deməliyik ki, biz bu sözdən Allaha pənah .rırıq. Çünki mal-dövləti həm mö`min, həm kafir, həm yaxşı və həm də pis insanlar əldə edə bilər. Həzrəti Zəkəriyyanın da öz əmioğlanlarından qorxmasına da haqqı vardır. Çünki onlar fəsad əhli olsaydılar, onun mal-dövlətinə sahib olaraq, lazımsız məqsədlərdə sərf edəcəkdilər. Elə bundan yaranan qorxu da hikmətlə tamamilə uyğundur. Ona görə ki, fəsad əhlinin gücləndirilməsi və onlara, öz nalayiq, yaramaz əməllərində kömək edilməsi həm əqli, həm də dini baxımdan bəyənilməzdir. Deməli, hər kəs dediyimiz bu mə`nanı paxıllıq kimi qəbul edərsə, doğrudan da insafsızlıq etmişdir. Həzrət Zəkəriyyanın "özümdən sonra varislərimdən qorxuram"-deməsindən mə`lum olur ki, onun qorxusu varislərinin əxlaq və əməllərindən irəli gəlirmiş. O demək istəyirdi ki, Pərvərdigara, qorxuram ki, varislərim məndən sonra irsimi Sənin əmrlərinə qarşı (günah yolunda) sərf etsinlər. Belə isə, ey Pərvərdi’ar, mənə bəyənilən bir oğlan əta et ki, irsimi Sənin razılığın yolunda sərf etsin. Bir sözlə, yeganə çıxış yolu budur ki, bu ayədəki irsi nübüvvət deyil, mal-dövlət olan irs kimi mə`nalandıraq, nəticədə "yərisuni" kəlməsi insanın ilk növbədə düşьndьyь kimi, öz həqiqi mə`nasını çatdırar. Çünki burada onun nübüvvət kimi mə`na olunması üçün heç bir şahid yoxdur. Üstəlik bu şərif ayənin özündə belə həqiqi mə`nanın ifadə olunmasına dair kifayət qədər şahidlər mövcuddur. Bu qeyd olunanlar Peyğəmbərin, Qur`anla bərabər olub heç vaxt ondan ayrılmayan pak Əhli-beytinin qeyd olunan ayə barəsindəki rə`yidir. Bütün müsəlmanlar Peyğəmbərin qızı Fatimeyi Zəhra ilə Əbu Bəkrin arasında baş verən hadisədən agahdırlar: Fatimə atasının irsini Əbu Bəkrdən tələb etdikdə, Əbu Bəkr dedi: Peyğəmbər buyurmuşdur: "Biz irs qoymuruq; özümüzdən sonra qoyduqlarımız sədəqə olub müsəlmanlara çatır." Halbuki, bu hədis Fatimeyi Zəhra və onun mə`sum İmamlar olan övladları tərəfindən rədd olunmuşdur və Həzrəti Zəhraya lazımi cavab verə bilməz. Amma əgər ’ÓњÓ‚Ó: kəlməsini zəmmə ilə oxuyub («†=Ó—Ó„ÚÊ«) cümləsində «-nın xəbəri götürsək, onda başqa məsələ. Lakin bunun da isbatı üçün heç bir dəlil yoxdur. Çünki ola bilsin ki, « (ma) kəlməsi =—„Ê« (tərəkna) fe`linin məf`ulu olaraq nəsb mövqeyində, ’њ‚: isə « üçün hal olsun. Bu halda Əbu Bəkrin dediyi hədisin mə`nası belə olur: "Bizdən qalan sədəqələrdə varislərimizin heç bir haqqı yoxdur." Ayişə deyir: "Atam Əbu Bəkr Peyğəmbərin mirasından Fatiməyə heç nə vermədi və ondan qalanların hamısını müsadirə edib beytül-mala qatdı. Fatimə də Əbu Bəkrdən incidi, Peyğəmbərdən altı ay sonra vəfat etdi və ömrünün axırına qədər onunla danışmadı. Əli onun vəsiyyətinə əsasən, Əbu Bəkrə xəbər vermədən gecə dəfn etdi və təklikdə ona cənazə namazı qıldı." Həzrət Zəhra (əleyha salam)-ın öz vəsiyyətinə əsasən gecə ikən dəfn olunması hadisəsini "Səhihi-Buxari"nin şərhçiləri, habelə Qəstəlani "İrşad" kitabında, Ənsari "Töhfə" kitabında nəql etmişlər. Həmçinin, Fatimeyi Zəhranın cənazəsinə Əbu Bəkrə xəbər verilmədən Əli (ə) tərəfindən namaz qılınması məsələsini "Sihahi-sittə"nin müəllifləri mö`təbər sənədlərlə Ayişədən rəvayət etmişlər. Bəli, Fatimə Əbu Bəkrin onunla o cür sərt və kobud tərzdə rəftar etməsindən çox narahat olub qəzəbləndi, (və ömrünün axırına kimi qəzəbli qaldı), sonra başına çadra salıb öz xidmətçilərindən və Bəni-Haşim qadınlarından bir neçəsi onu dövrəyə almış halda, Peyğəmbər məscidinə daxil oldu. O vaxt Əbu Bəkr mühacir, ənsar və sairlərdən ibarət olan bir dəstə adamın içində idi. Camaatla Fatimənin arasından pərdə asıldı. Həzrət pərdənin arxasında elə ürək yandıran nalə etdi ki, oradakıların hamısı ağladı, məclis əhlini kədərləndirdi və məclisdə dərin bir dəyişiklik yaratdı. Sonra sakitləşdi, məclisdəkilərin səs-küyü yatdıqdan sonra sözə başlayıb Peyğəmbər (səlləl-lahu əleyhi və alihi və səlləm)-in danışığını xatır-ladan bir xitabə söylədi. Camaatın hamısı bu sözlərdən son dərəcə tə`sirləndi və həyəcanlandılar. Əgər o dövrə hakim olan irtica siyasəti olmasaydı, artıq hər şey tamam olmuşdu və Əbu Bəkrin tərəfdarlarının müqəddəratı həll olunacaqdı. Amma siyasət heç nəyə rəhm etmədiyindən, heç nəyi tanımadığından, axırda Əbu Bəkr onların həyəcanlarına üstün gələ bildi. Həzrəti Fatimeyi Zəhranın xütbəsindən agah olanlar o həzrətin dövrün qəsbkar hökumətini necə məhkum etdiyini, öz irsini və qanuni haqqını isbat etmək üçün Qur`anın möhkəm ayələrindən necə dəlil-sübut gətirdiyini və bütün bəhanə yollarını onların üzünə necə bağladığını yaxşı bilirlər. Əli və Fatimə (əleyhiməssalam) bu xitabəni elə həmin günlərdə öz övladları üçün, sonrakı nəsillər də bunu özlərindən sonrakılar üçün nəql etmiş və nəhayət bizim üçün də gəlib çatmışdır. Biz Fatimə tərəfdarları onu öz ata-babalarımızdan, onlar da öz ata-babalarından, nəhayət İmamların övladlarından, onlar da Həzrəti Əli və Fatimədən nəql edirlər. Elə indinin özündə də siz onu mərhum Təbərsinin "Ehticac" və Əllamə Məclisinin "Biharul-ənvar" kitablarında görə bilərsiniz. Məşhur sünnü alimlərindən Əbu Bəkr Əhməd ibni Əbdül-əziz Covhəri özünün "Əs-Səqifə" və "Fədək" adlı kitablarında, bə`ziləri Həzrəti Əlinin əzəmətli qızı Zeynəbə, bə`ziləri İmam Muhəmməd Baqir (ə)a, bə`ziləri isə Əbdüllah ibni Həsən ibni Həsənə çatan sənədlərlə, onların da hamısı Fatimeyi Zəhra əleyha salamdan rəvayət etmişlər. İbni Əbil Hədid Mö`təzili "Nəhcül-bəlağə"yə yazdığı şərhin 4-cü cildinin 78-ci səhifəsində bunu qeyd etmişdir. Həmçinin Əbu Əbdillah Məhəmməd ibni İmran Mərzbani mö`təbər sənədlərlə onu Ürvət ibni Zübeyrdən, o da Ayişədən nəql etmişdir ki, o xitabəni Fatimeyi Zəhradan eşitmişdir. Həmçinin, Mərzbani bu xitabəni başqa sənədlə Zeyd ibni Əlidən, o da atası Əli ibni Hüseyndən, o da atası İmam Hüseyn (ə)dan və o da anası Fatimədən rəvayət etmişdir. O, Zeyd ibni Əlidən belə nəql edir: "Əbu Talib sülaləsindən olan yaşlı kişiləri gördüm, onlar bu xitabəni öz ata-analarından rəvayət edir və övladlarına öyrədirdilər." *** Bəli, o gün Fatimeyi Zəhra Əbu Bəkrin qarşısında öz atası Peyğəmbərdən irs .rmasını isbat etmək üçün Qur`anın möhkəm ayələrinə istinad etdi, elə dəlillər gətirdi ki, onlar heç vaxt rədd oluna və ya inkar edilə bilməzdi. O cümlədən Həzrət buyurdu: "Məgər qəsdən Allahın kitabını tərk edib, ona əməl etmirsiniz? Halbuki, Qur`an buyurur: وَ وَرِثَ سُلَيْماَنُ داوُودَ "Süleyman (öz atası) Davuddan irs .rdı." Həmçinin, Zəkəriyyanın hadisəsini bəyan edərkən onun dilindən deyilir: وَكاَنَتِ امْرَاَتِي عاَقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا "Pərvərdigara, mənə bir oğlan əta et ki, məndən və Yə`qub övladlarından irs .rsın. Pərvərdigara, onu bəyənilmişlərdən qərar ver." Həmçinin Allah-taala buyurur: وَ اُولُو الاَرْحاَمِ بَعْضُهُمْ اَوْليَ بِبَعْضٍ فِي كِتاَبِ اللهِ "Allahın kitabında qohumların bə`ziləri bə`zilə-rindən (irs .rmaqda) daha artıq layiqdirlər." Yenə buyurur: يُوصِيكُمُ اللهُ فِي اَوْلاَدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الاُنْثَيَيْنِ "Allah övladlarınız barəsində sizə belə vəsiyyət edir: irs .ran zaman oğlanlara qızlardan iki qat artıq pay verin." Yenə buyurur: كُتِبَ عَلَيْكُمْ اِذاَ حَضَرَ اَحَدَكُمُ الْمَوْتُ اِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْواَلِدَيْنِ وَ الاَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّا عَلَي الْمُتَّقِينَ "Əcəliniz gəlib çatan zaman, sizdən qalan mal-dövləti pərhizkarların layiq olduğu kimi və ədalətin tələbi ilə ata-ananıza və qohum-əqrəbanıza verin." Sonra Fatimeyi Zəhra buyurdu: "Məgər Allah sizi bir ayə ilə məxsus etmişdir ki, mənim atamı həmin ayədən xaric etmiş olsun? Yoxsa güman edirsiniz ki, siz Qur`anın ümumi və xüsusi ayələrinə mənim atamdan və əmioğlumdan daha artıq agahsınız?! Və ya deyirsiniz ki, biz iki başqa-başqa din ardıcıllarıyıq və ona görə də irs .rmırıq?!" Əziz oxucular, diqqət edib görün ki, Fatimeyi Zəhra peyğəmbərlərin irs .rmasını isbat etmək üçün, hər şeydən əvvəl, Həzrət Davud və Zəkəriyyanın dediklərinə istinad edir. Belə ki, bu ayələrdə onların övladları üçün irs qoyub getməsi açıq-aşkar şəkildə bəyan olunmuşdur. Qəti və inkarolunmaz bir məsələdir ki, Fatimeyi Zəhra Qur`anın hökmlərinə, İslamı onun nazil olmasından sonra qəbul edənlərdən daha artıq agah idi. Amma həmin şəxslər bu ayələrdəki irsi mal-dövlət mə`nasına deyil, kitab və nübüvvət mə`nasına yozdular, heç bir dəlil-sübut olmadan sözün mə`cazi mə`nasını həqiqi mə`nasından irəli keçirtdilər. Halbuki, insanın hər hansı sözdən ilk növbədə düşьndьyь mə`na–məhz onun həqiqi mə`nasıdır. Əgər onların yozduqları bu cür yozumlar düzgün olsaydı, onda Əbu Bəkr, onun ətrafında olan mühacir, ənsar və sairləri Peyğəmbərin qızı ilə mübahisəyə qalxmalı idilər. Amma onlar Peyğəmbərin qızının gətirdiyi dəlillər qarşısında e`tiraz edib, irad tuta bilmədilər. Həzrəti Fatimeyi Zəhra ilə onun ətrafında olanlar tərəfindən irəli sürülən mübahisəli məsələlərdən biri də bu idi ki, Həzrəti Fatimə soruşdu: Ey Əbu Bəkr! Əgər bu gün sən ölsən, irsin kimə çatacaqdır? Əbu Bəkr dedi: Övladlarıma və ailəmə. Həzrət buyurdu: Onda nə üçün sən Peyğəmbərin varisi olmusan və o Həzrətin övladları və ailəsi ondan irs .rmamalıdırlar?! Əbu Bəkr dedi: Ey Peyğəmbərin qızı! Bu iş məndən baş verməmişdir. Həzrət buyurdu: Yox, elə sənin işindir! Sən Peyğəmbərin şəxsi mülkü olan və Allah tərəfindən bizə əta olunan Fədəki bizdən zorla almısan. Bu hədisi İbni Əbil Hədid mö`təbər sənədlər əsasında (Əbu Bəkr Covhəridən nəqlən) Əmirəl-mö`minin Əli (ə)ın bacısı Ümmü Haninin qulamından nəql etmişdir. Həmçinin, İbni Əbil Hədid mö`təbər sənədlərlə (Əbu Bəkr Covhəridən nəqlən) Əbu Sələmədən nəql edir ki, Fatimeyi Zəhra öz irsini Əbu Bəkrdən tələb edəndə Əbu Bəkr dedi: Mən Peyğəmbərdən eşitdim ki, belə buyururdu: "Peyğəmbərlər irs qoymurlar". Mən də elə Peyğəmbərin gördüyü işləri görür, onun qoyub getdiyi irsi onun işlətdiyi yerlərdə sərf edirəm. Fatimə buyurdu: Ey Əbu Bəkr! Sənin qızların səndən irs .rırlar, amma Peyğəmbər öz qızları üçün irs qoymur? Əbu Bəkr dedi: Bəli, belədir!!! Əhməd ibni Hənbəl də bu hədisin oxşarını mö`təbər sənədlərlə Əbu Sələmədən rəvayət etmişdir. Həmçinin, Əbu Bəkr Covhəri "Əs-səqifə" və "Fədək" adlı kitablarında Əbu Talibin qızı Ümmü Hanidən rəvayət etmişdir ki, Fatimə Əbu Bəkrə dedi: Sən ölsən, səndən kim irs .racaqdır? Dedi: Övladlarım və ailəm. Buyurdu: Onda nə üçün Peyğəmbərin irsi bizə yox, sənə çatmalıdır?" Əbu Bəkr dedi: Ey Peyğəmbərin qızı, sənin atan heç nəyi irs qoyub getməmişdir! Buyurdu: Yox, belə deyildir, onun irsi Allahın payıdır ki, onu bizim üçün müqəddər etdi və o, sən onu bizim əlimizdən alan vaxta qədər bizim ixtiyarımızda idi. Əbu Bəkr dedi: Mən Peyğəmbərdən eşitdim ki, buyururdu: "Bizim əlimizdə olanları Allah bizə ruzi vermişdir. Mən ölsəm, müsəlmanlara çatacaqdır." Əhməd Hənbəl Ümmü Sələmədən rəvayət edir ki, Fatimeyi Zəhra Əbu Bəkrə dedi: Sənin qızların səndən irs .rırlar, amma Peyğəmbər öz

DƏVƏNIN SÜQUTU Ayişənin dəvəsi dili-ağzı bağlı bir heyvan idi ki, öz şər məqsədlərinə çatmaq üçün ondan istifadə edirdilər. Ayişənin kecavəsini onun üstünə mindirməklə ona bir növ müqəddəslik bəxş etmişdilər. Bəsrə qoşunu onu qoruyub ayaq üstə saxlamaq üçün çox çalışdı, çoxlu əllər onun yolunda qurban getdi. Bir qol kəsilirdisə, digəri yüyəni əlinə alırdı. Amma axırda dəvənin yüyəni sahibsiz qaldı və heç kəs onu əlinə almaq istəmədi. Bu vaxt Zübeyrin oğlu onu əlinə aldı, lakin Malik Əştər bir zərbə ilə onu yerə sərdi. Zübeyrin oğlu Malikin əli ilə öldürüləcəyini hiss edəndə qışqırıb dedi:–"Camaat, hücum edin! Hətta mən öldürülsəm də belə, Maliki öldürün!" Malik onun üzünə bir zərbə vurub buraxdı. Nəhayət, camaat Ayişənin dəvəsinin ətrafından dağılışdı. İmam (ə) düşmənlərin Ayişənin dəvəsini görüb yenidən ona tərəf qayıtmamaları üçün Cəməli peyləmək əmrini verdi. Dəvə yerə yıxıldı və kəcavə aşıb yerə düşdü. Bu vaxt Ayişənin ucadan qışqırıq səsi hər iki qoşunda eşidildi. Məhəmməd ibni Əbu-Bəkr İmam (ə)-ın fərmanı ilə özünü bacısının kecavəsinə yetirdi və onun bəndlərini açdı. Bu vurhavurda bacı-qardaş arasında bir söhbət oldu, onu qısa şəkildə nəql edirik: Ayişə:–Sən kimsən? Məhəmməd ibni Əbu-Bəkr:–Sənin ailəndə sənə qarşı ən qatı düşmən! Ayişə:–Sən Əsmanın oğlu Xüs`əmiyyəsən? Məhəmməd:–Bəli, lakin o sənin anandan heç də əskik deyildi. Ayişə:–Doğrudur, o şərafətli arvad idi. Bundan keç Allaha şükür olsun ki, sən sağ qalmısan. Məhəmməd:–Amma sən mənim sağ qalmağımı istəmirdin. Ayişə:–Əgər istəməsəydim, belə bir söz deməzdim. Məhəmməd:–Sən qələbəni istəyirdin, hərçənd mənim qanımın bahasına olsaydı belə. Ayişə:–Mən onu istəyirdim, lakin mənə nəsib olmadı. Istəyirdim ki, sən sağ qalasan. Belə sözlər danışma və çox danlama. Necə ki, atan da belə deyildi. Əli (ə) özünü Ayişənin kəcavəsinə yetirdi və öz nizəsini ona vurub dedi:–Ayişə, sənin bu işini Rəsuli-Əkrəm (s) tövsiyə etmişdimi?! Ayişə dedi:–Ey Əbəl-Həsən, indi ki, qələbə çaldın, bağışla. Bir azdan Əmmar və Malik Əştər də özlərini Ayişənin kəcavəsinə yetirdilər. Onların arasında belə bir söhbət oldu: Əmmar: Anacan! Bu gün övladlarının rəşadətini gördünmü? Gördünmü din yolunda necə qılınc vururdular? Ayişə özünü eşitməməzliyə vurdu və heç nə demədi. Çünki, Əmmar əziz bir səhabə və tayfa ağsaqqalı idi. Əştər:–Allaha şükür olsun ki, Öz imamına kömək etdi, onun düşmənlərini isə xar etdi. Haqq gəldi və batil aradan getdi, çünki batil aradan gedəndir. Anacan! Öz işini necə görürsən? Ayişə:–Sən kimsən? Anan matəmində otursun! Əştər:–Mən sənin oğlun Malik Əştərəm. Ayişə:–Yalan deyirsən, mən sənin anan deyiləm. Əştər:–Sən istəsən də, istəməsən də mənim anamsan. Ayişə:–Sən həmin adamsan ki, bacım Əsmanı oğlu Əbdüllah ibni Zübeyrin matəmində oturtmaq istəyirdin. Əştər:–Bu ona görə idi ki, Allah qarşısında üzrüm olsun (yə`ni Allahın əmrini yerinə yetirmək üçün idi). Sonra Ayişə ata minmiş halda dedi:–Iftixarla qələbə çaldınız. Allahın qəza-qədərinin gerçəkləşməsi labüd və qaçılmazdır. İmam (ə) Məhəmməd ibni Əbu-Bəkrə buyurdu:–"Bacından soruş, gör ona ox dəyibdirmi?" Çünki Ayişənin kəcavəsi çoxlu ox atıldığına görə kirpi şəklinə düşmüşdü. O, qardaşına cavab verdi ki, "başıma bir ox dəyibdir". Məhəmməd bacısına dedi:–Qiyamət günü Allah sənin əleyhinə hökm edəcəkdir, çünki sən, İmamın əleyhinə qiyam edərək camaatı da onun əleyhinə qaldırmısan, Allahın Kitabını görməməzliyə vurmusan. Ayişə dedi:–Məndən əl çək və Əliyə de ki, məni təhlükədən qorusun. Məhəmməd ibni Əbu-Bəkr bacısının sağ-salamat olmasını İmam (ə)-a dedi. İmam buyurdu: O bir qadındır və qadınlar məntiq baxımından qüvvəli deyildirlər. Onu mühafizə etməyi öz öhdənə al. Hələlik Əbdüllah ibni Xələfin evinə .r, mən də onun barəsində bir qərara gəlim. Ayişə İmam (ə)-ın və öz qardaşları tərəfindən əfv edilib bağışlandı, lakin o, İmam (ə)-a qarşı daim qarğış edir və Cəməldə öldürülənlərin bağışlanmasını diləyirdi.[1] [1] "Əl-Cəməl", səh.196-198; "Tarixi-Təbəri", 3-cü cild, səh.539

بِسمِ الله الرحمن الرَحِيمِ اَلْحَمْدُللَِّهِ رَبِّ الْعَالَمِيَن وَصَلَّى اللّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ وَلاَ سِيَّمَا بَقِيَةِ اللَّهِ فىِ اْلاَرَضِيَن Bİsmİllahİrrəhmanİrrəhİm Bütün həmdsəna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur! Allahın salam və salavatı ağamız və seyyidimiz Həzrət Muhəmməd və onun pak Əhlibeytinə, xьsusilə Allahın yer ьzьndə saxladığı şəxsə - həzrət Məhdiyə olsun! NÜBÜVVƏT İLAHİ MƏRHƏMƏT VƏ LÜTFDÜR İnsan çox sirli bir varlıqdır, onun zatında (təbiətində) nəfs və əql, hətta hər ayrı-ayrı fərdlərin şəxsiyyəti cəhətindən mьrəkkəb quruluşa malikdir. Onun təbiətində bir-biri ilə zidd olan yönlər qoyulmuşdur. Bir tərəfdən onun zatında çirkinlik və fəsada, digər tərəfdən isə xeyirxah və gözəl əməllərə sövq edən qüvvələr qoyulmuşdur. Digər tərəfdən, insan zatında olan цzьnь sevmək, həvayi-nəfsə itaət etmək, xudbinlik, şan-şöhrət pərəstlik, hamıya qələbə зalmaq, təkəbbьr, hamıdan ьstьn olmaq, dьnya həyatı və onun bər-bəzəklərinə hərislik və s. kimi qərizələr və emosional xьsusiyyətlər əsasında xəlq edilmişdir. Allah-Taala buyurur: "And olsun Əsrə ki, bütün insanlar xəsarətdədirlər." "Həqiqətən insan elə ki özünü qəni görür, tüğyan edir.” "Həqiqətən nəfs (əmmarə nəfsi) insanı pisliklərə sьrьkləyir.” Və s. kimi qərizələr və emosional xüsusiyyətə malik bir nəfsin varlığını gцstərən sair ayələri qeyd etmək olar. Digər tərəfdən, Allah-Taala insanda əql qüvvəsi də yaratmışdır ki, bu qьvvə insanı xeyir işlərə, saleh əməllərə doğru hidayət edir. Həmзinin Allah onun batinində vicdan qьvvəsi xəlq etmişdir ki, onu pis, зirkin əməllərdən, zьlmdən və s. зəkindirib, qəbahətli, pis işlərin aqibətindən agah edir. İnsanın bu iki daxili qüvvəsi–nəfs və əql arasında daimi çəkişmələr davam etməkdədir. Hər kəsin əqli nəfsinə qələbə çalsa, ən yüksək məqamlara, insaniyyətin kamal həddinə çatar, mə`nəvi və ruhi cəhətdən kamilləşmiş bir insan olar. Amma hər kəsin nəfsi əqlinə qələbə çalsa, ən alçaq dərəcələrdə olar, insaniyyət yolundan uzaqlaşar və heyvanlıq dərəcəsinə enər. İnsandakı bu iki düşmən qüvvələrdən ən güclüsü nəfsani ehtiraslar və onların "qoşunu"dur. Məhz buna görə də insanların əksəriyyəti şəhvətə, nəfsani ehtiraslara itaət edib, onun çağırışlarına müsbət cavab verdiklərinə görə zəlalətdə qərq olaraq düz yoldan, hidayətdən uzaq düşьrlər. "(Ya Peyğəmbər) İnsanların əksəriyyəti–sənin istədiyinə baxmayaraq–iman gətirməzlər” Bundan əlavə, insan (əqlinin) qüsurlu olduğuna gцrə, bьtьn həqiqətlərdən, onu əhatə edən varlıqların və цz nəfsindən yaranan işlərin sirlərindən və s. lazımi qədər mə`lumatı deyil, ona faydalı və yaxud zərərli olan şeyləri, onu səadətə və ya bədbəxtliyə .ran yolları ayırd edə bilmir – istər təkcə özünə, istərsə də hər hansı insan nцvьnə və cəmiyyətinə aid olan işlərdə. Ьstəlik onun təbiət və maddi aləm barəsindəki elmi artdıqca həmişə цz nəfsi barəsində cəhalətdə olur, cəhli artır, yaxud cəhlini daha yaxşı dərk edir. Buna əsasən, insan, səadət dərəcələrinə çatmaq üçün səadət və aşkar hidayət yolunu gцstərə bilən bir hidayətзiyə daha зox ehtiyac duyur ki, bu şəxsin (hidayətзinin) vasitəsilə əqlini qьvvətləndirib əql və nəfsani qьvvələrlə mьbarizəyə hazırlaşdığı bir vaxtda, цzьnьn inadkar dьşməninə - nəfsani istəklərə sövq edən qüvvələrə qələbə çalsın. İnsan bu yolda ən çox nəfsinin onu aldatdığı (əksər hallarda da nəfsin işi aldatmaqdır) pis əməllərini gözəl, yaxşı əməllərini cilvələndirib azğınlığa yuvarlanmasını tə`riflədiyi bir vaxtda belə bir şəxsə (hidayətçiyə) ehtiyac duyur ki, onun əlindən tutub, xeyirli, gözəl işlərə tərəf зəksin. Зьnki nəfs, əql ьзьn yaxşı və xeyirli işləri pis və zərərli işlərdən seзmək ьзьn bir mə`rifət olmadığı vaxtda yaxşı şeyləri pis, pis şeyləri yaxşı cilvələndirir, məsləhətli, səadətli və ne`mət dolu yolu ona səhv gцstərir. Allahın ismət bəxş etdiyi şəxslər istisna olmaqla insanlardan hər biri də nəfs və əql arasındakı bu mə`rəkədə qərq olur. Bu səbəbdən də nəinki vəhşi və cahil, hətta hər mьtərəqqi və ziyalı şəxs цzьnь bьtьn xeyirli və məsləhətli yollara зatdırıb dьnya və axirətdə ona faydalı, yaxud zərərli olan şeylər–istər şəxsən цzьnə aid olan, istərsə də cəmiyyətdə olan işlərə aid olsun–barəsində mə`rifət kəsb etməsi olduqca зətin bir işdir. Hətta bu yolda цzь ilə həmfikir olan şəxslərdən kцmək alsa da, bцyьk miqyaslı konfranslar, şuralar və s. təşkil etsələr də belə. Deməli, Allah-Taalanın bəndələrə qarşı olan rəhmət və lьtfь vacib edir ki: "Onların цz iзindən olan peyğəmbər seзsin ki, Onun ayələrini xalqa tilavət edib nəfslərini (aludəliklərdən) paklaşdırsın, kitab və hikməti (elmi) onlara цyrətsin”, və o peyğəmbər bəndələri fəsad törədən işlərdən зəkindirib qorxutsun, səadəti və mənafeyi olan şeylərə mьjdə versin. Allahın bəndələrinə lьtf (mərhəmət) göstərməsinin vacibliyinin səbəbi odur ki, lütf Onun mütləq kamalındandır və O, Цz bəndələrinə qarşı Lətif (lьtf və mərhəmət sahibi), Kərim (kəramət sahibi) və Cəvaddır (ehsan edəndir). Əgər məhəll bəndələrin lütf,ə mərhəmət və ehsan üçün qabiliyyəti olsa, Allah Öz lütfünü onlara mütləq çatdırmalıdır. Зьnki, Onun rəhmət dairəsində paxıllığa, kərəm və ehsanında nцqsana yol yoxdur. Allahın lьtfь barəsində deyilən “vacibdir” sцzьnьn mə`nası bu deyil ki, kimsə Onu bu işi gцrməyə əmr etsin və əmrə itaət etmək də Ona vacib olsun. Amma qeyd olunan “vacib”in mə`nası “vacibül-vücud"da deyilən mə`nadır. Yə`ni bu işi gцrmək Onun Zatındadır və Ondan ayrılması qeyri-mьmkьndьr. *** PEYĞƏMBƏRLƏRİN GÖNDƏRİLMƏLƏRİNİN FAYDALARI İlahi peyğəmbərlər insanın həqiqi təkamülü üçün düzgün yolu göstərməkdən, vəhyi alıb camaata зatdırmaqdan əlavə insanların təkamьlьndə digər mühüm bir tə`sirlərə də malik olmuşlar ki, onların ən mьhьmləri aşağıdakılardır: 1-İnsan əqli зox mətləbləri dərk edə bilər, amma onun ya zamanın keзməsinə və зoxlu təcrьbə əldə etməsinə ehtiyacı vardır, ya da insanların maddi işlərə baş qoşması, heyvani xislətlərin və meyllərin onlara qələbə зalması nəticəsində qəflət və unutqanlığa dьзar olur, yaxud da dьzgün olmayan tə`limlər və pis təbliğatlar sayəsində xalq kьtlələrinə gizlin qalır. Belə mətləblər də peyğəmbərlərin vasitəsilə bəyan olunur, ardıcıl xatırlatmalar vasitəsilə onların tamamilə unudulmasının qarşısı alınır, dьz’ьn və məntiqi tə`limlərlə pis tə`limatların və mьğalitələrin qarşısı alınır. Buradan da peyğəmbərlərin mьzəkkir (xatırladan) və nəzir (ilahi əzabdan qorxudan), Qur`ani-Kərimin isə zikr (xatırlatma) və təzkirə adlanmasının mьhьm səbəbi bəyan olunur. Əli (ə) peyğəmbərlərin be`sətinin hikmətin bəyan edərkən buyurur: "Mütəal Allah Öz peyğəmbərlərini bir-birinin ardınca gцndərmişdir ki, fitrət əhdi-peymanına vəfadar qalmağı camaatdan istəsin, unudulmuş ne`mətləri onlara xatırlatsın, həqiqətlərin təbliğ və bəyan edilməsi ilə hцccəti onlara tamam etsin.” 2-İnsanın tə`lim-tərbiyə, inkişaf və təkamьl amillərindən ən mьhьmь davranış və rəftarda nьmunə və ьlgünün varlığıdır ki, onun əhəmiyyəti psixologiya elmində sübuta yetmişdir. İlahi peyğəmbərlər kamil insanlar və Allahın tərbiyə etdiyi şəxslər olmaqla bu rolu ən gцzəl formada ifa edir, mьxtəlif tə`limatlardan əlavə, insanların ruhən tə`lim-tərbiyəsinə və ruhlarının aludəliklərdən təmizlənməsinə sə`y edirlər. Qur`ani-Kərim tə`lim (elm цyrətmə) və təzkiyəni (saflaşdırma) yanaşı zikr etmişdir, hətta bə`zi hallarda təzkiyə tə`limdən qabaqda gəlir. 3-Peyğəmbərlərin insanların arasında olmasının bərəkətlərindən biri də budur ki, lazımi şərait yarandıqda camaatın ictimai-siyasi və mьhakimə nəzərindən rəhbərliyini цz цhdələrinə alsınlar. Aydındır ki, mə`sum və gьnahsız bir rəhbər Allahın cəmiyyətə təqdim etdiyi ən bцyьk ne`mətlərdən biridir; onun vasitəsilə ictimai pozuntuların зoxunun qarşısı alınır, cəmiyyət ixtilafdan, pərakəndəlikdən, əyintilərdən xilas olaraq istənilən kamala doğru hidayət olunurlar. *** Əli (ə) buyurub: "Əgər Mütəal Allah istəsəydi peyğəmbərləri gцndərən zaman qızıl-gьmьş xəzinələrini, əldəyməz gцvhər mə`dənlərini, bol meyvəli bağları və ağacları onların ixtiyarına verər, havadakı quşları, qurudakı heyvanları onlara xidmətзi edərdi. Əgər Allah belə etsəydi onda imtahan və mьkafat ьзьn olan şərait aradan gedərdi... Əgər (Allah) istəsəydi peyğəmbərlərə heз kəsin əli зatmayan bir qьdrət, heз vaxt məğlubedilməz bir izzət, eləcə də mьlk və səltənət əta edərdi ki, başqaları qorxu və yaxud tamah ьzьndan onlara təslim olsunlar, inadkarlıq və təkəbbьrdən зəkinsinlər. Amma belə olan təqdirdə məqsədlər və dəyərlər eyni səviyyədə olardı. Lakin Mьtəal Allah istəmişdir ki, peyğəmbərlərə tabe olmaq, Onun kitabını təsdiq etmək, təvazцkarlıq və təslim olmaq (kimi işlər) yalnız ilahi məqsədlə, heз bir riyakarlıq olmadan baş versin. İmtahan və bəla nə qədər bцyьk olsa ilahi mьkafat və savab da bir o qədər artıq olar.”

HƏDİSLƏRDƏ QƏLB Din rəhbərləri və həqiqi insanşьnaslar insanların qəlbləri barəsində зox maraqlı mətləblər bəyan etmişlər ki, onlardan bə`zilərini burada qeyd edirik. Hədislərin bə`zilərində qəlblər ьз qismə bцlьnьr. İmam Mühəmməd Baqir (ə)buyurur: "Üç növ qəlb vardır: Birincisi, heç bir xeyir işi dərk eləməyən зevrilmiş qəlbdir, bu da kafirin qəlbidir. Ikinci nцv qəlbdə qara bir nцqtə əmələ gəlmişdir. Belə bir qəlbdə xeyr və şər daim bir-biri ilə зarpışmadadır. Onlardan hər biri gьclь olsa qəlbə qələbə зalar. Ьзьncь qism isə aзıq-aydın qəlbdir. Bu qəlbdə heз vaxt sцnməyən bir зıraq vardır, o da mц`minin qəlbidir.” İmam Cə`fər Sadiq (ə)öz atasının belə buyurduğunu nəql edir: "Qəlb üçün günahdan da pis bir şey yoxdur. Qəlb gьnahla qarşılaşır və onunla mьbarizə edir. Nəhayət gьnah qəlbə qələbə зalaraq onu tərsinə зevirir.” İmam Səccad (ə)buyurur: "Insanın dцrd gцzь vardır, onun ikisi (zahiri gцzlər) din və dьnya ilə əlaqədar işləri, digər ikisi (batini gцzlər) isə axirətlə əlaqədar işləri gцrьr. Hərgah Allah bir bəndəsinin xeyrini istəsə onun iki qəlb gцzьnь aзar, bəndə onların vasitəsilə qeyb aləmini və axirət işlərini mьşahidə edər. Lakin hər vaxt ona xeyir iradə etməsə onun qəlbini elə həmin vəziyyətdə buraxar.” İmam Cə`fər Sadiq (ə)buyurub: "Qəlbin iki qulağı vardır: İman ruhu onu ahəstə xeyir işlərə də`vət edir, şeytan isə ahəstə olaraq onu pis işlərə зağırır. Onlardan hər biri digərinə qələbə зalsa qəlbi цz ixtiyarına keзirmiş olur.” İmam Cə`fər Sadiq (ə)Peyğəmbəri Əkrəm (s.ə.v.v)-in belə buyurduğunu nəql edir: "Qəlbin korluğu ən pis nцv olan korluqdur.” İmam Baqir (ə)buyurur: "Bəndənin qəlbində ağ və parlaq bir nцqtə vardır. Əgər gьnaha mьrtəkib olarsa onda qara bir nцqtə də əmələ gəlir. Tцvbə edərsə qara nцqtə aradan qalxır, amma əgər gьnah işə israr edərsə qaralıq tədricən artaraq ağ nцqtənin hər bir yerini цrtьr. Belə olan halda həmin qəlbin sahibi artıq yaxşılığa, xeyrə qayıtmaz və Allah-təalanın Qur`anda buyurduğu aşağıdakı ayənin nьmunəsi olar: "Onların əməlləri qəlblərinə qələbə зalaraq onu puз etmişdir.” Əmirəl-mö`minin Əmirəl-mö`minin Əliyyibni Əbitalib (ə)buyurur: "Hər kəsin təqvası və vərə`si az olsa qəlbi цləcəkdir. Hər kəsin də qəlbi цlsə cəhənnəmə daxil olacaqdır.” Əmirəl-mö`minin Əliyyibni Əbitalib (ə)öz övladına vəsiyyət edərək buyurdu: "Oğlum! Yoxsulluq bəlalardan biridir, ondan da зətini fiziki xəstəlikdir. Qəlbin xəstəliyi canın xəstəliyindən qat-qat artıqdır. Mal-dцvlətin genişliyi Allahın ne`mətlərindən biridir, ondan yaxşısı bədənin sağlamlığıdır, ondan da yaxşısı isə qəlbin taqvalı olmasıdır.” Peyğəmbəri Əkrəm (s)buyurur: "Davud peyğəmbər Allaha belə ərz etdi: Pərvərdigara, bütün padşahların xəzinəsi vardır, bəs Sənin xəzinən hardadır? Allah-təala cavabında buyurdu: Mənim xəzinəm ərşdən bцyьk, kьrsьdən geniş, behiştdən daha ətirli, mələkutdan daha gцzəldir. Bu xəzinənin yeri mə`rifət, asİmanı İman, günəşi şцvq, ayı məhəbbət, ulduzları xatirələr (Allaha diqqət və ilhamlar), buludları əql, yağışı rəhmət, meyvələri itaət, səmərəsi hikmətdir. Mənim xəzinəmin dцrd qapısı vardır: 1-Elm, 2-Əql, 3-Səbr, 4-Razılıq. Bil ki, Mənim xəzinəm qəlbdir (mц`min bəndələrimin qəlbidir).” Ilahi qəlbşьnaslar bir hədisdə зox maraqlı mətləblər buyurmuşlar ki, onların bə`zilərini qeyd edəcəyik. O cьmlədən qəlbləri ьз qismə bцlmьşlər: 1-Kafir qəlbi. Kafir qəlbi barəsində buyurmuşlar ki, o, tərsinə зevrilmişdir və onda heз bir xeyir yoxdur. Belə qəlb цzьnьn əsl fitrətindən azmışdır və yuxarı aləmə baxa bilmir, yalnız dьnya işlərinə baxır. Buna gцrə də Allahı və axirət aləmini mьşahidə edə bilmir. Belə bir qəlbin sahibi barəsində xeyirxahlıq, yaxşılıq və məsləhət təsəvvьr oluna bilmir. Зьnki xeyir işlər o zaman kamal dərəcələrində və Allah dərgahında olur ki, Allaha doğru və Onun razılığını cəlb etmək məqsədilə olsun. Amma kafir qəlbi tərsinə зevrilmişdir ki, Allahı gцrməsin. Onun, bьtьn işlərində dьnyadan başqa bir hədəfi yoxdur. O, Allaha yaxın olmağı yox, yalnız dьnyaya nail olmağı istəmişdir. Belə bir qəlbin əsl fitrətində gцzь olmuşdur, lakin цz gцzьnь kor etmişdir. O, ən aydın həqiqəti, yə`ni Allahı dərk etmədiyindən kordur, axirət aləmində də kor halda dirildiləcəkdir. Bu dьnyada yalnız dьnya işlərinə ьrək bağladığından axirət aləmində də dьnya işlərinə bağlılıq ona qalacaqdır, onları t. bilməyəcəkdir. Deməli onlardan ayrılaraq hər addımda yanacaqdır. Belə qəlbə İman nuru saçmaz və büsbütün qaranlıq və zьlmətdən ibarətdir. 2-Kafirin qəlbi müqabilində kamil və saleh mö`minin qəlbi dayanır. Mц`minin qəlbinin qapısı yьksək aləmlərə və qeybə doğru aзılır, onda heз vaxt sцnməyən İman nuru parlayır. Onun qəlbinin iki gцzь gцrьr, qeyb aləmini və axirət işlərini onunla mьşahidə edir. Belə bir qəlb həmişə kamala, camala və mьtləq xeyrə, yə`ni Mьtəal-Allaha doğru yцnəlir və Ona yaxın olmaq istəyir. O, Allahı istəyir, gцzəl əxlaq və yaxşı əməllərlə Onun dərgahına doğru hərəkət edir. Belə bir qəlb ərş və kьrsьdən geniş, behiştdən daha ətirlidir və ilahi xəzinələrin, ilahi nurun saзdığı mərkəz ola bilər. Belə bir qəlbin yeri Allaha mə`rifət, asİmanı İman, günəşi Allahla gцrьşə şцvq, ayı Allaha məhəbbət bəsləməkdir. Əql mц`minin bədəninə hakim kəsilmişdir, ilahi rəhmət yağışını цz qəlbinə doğru cəzb edir ki, onun meyvələri ibadət və itaətdən ibarətdir. Belə bir qəlbdə Allah və Onun dərgahına yaxın olan mələklərdən başqa heз bir şeyə yer yoxdur, başdan-ayağa nur, sevinc, şцvq, səfadan ibarətdir. Axirət aləmində də belə məhşur olacaqdır. 3-Mö`minin, bə`zən günaha aludə olan qəlbi. Belə şəxslərin qəlbi tam qaranlıq və bağlı deyildir; o, İman nurunun vasitəsilə işıqlanır, kamalı əldə etmək və ilahi rəhmətə nail olmaq üçün açıqdır, lakin gьnah nəticəsində onda qara bulud əmələ gəlir, bununla da şeytan oraya yol t. bilir. Onun batini gцzь kor olmur, lakin gьnah nəticəsində xəstələnir və kor olmaq ərəfəsində qərar tutur. Belə qəlbdə həm mələklərə, həm də şeytanlara yol vardır. Mələklər İman qapısından daxil olaraq bəndəni xeyir işlərə зağırır, şeytanlar isə qara nцqtədən nьfuz edərək onu pis işlərə sцvq edirlər. Belə bir qəlbdə mələklə şeytan həmişə bir-biri ilə зarpışmadadır. Mələk saleh əməl ilə bьtьn qəlbi цz ixtiyarına keзirmək və şeytanı ordan зıxarmaq istəyir. Şeytan da gьnaha mьrtəkib olmaqla qəlbi daha da qaranlıqlaşdırır, mələyi ordan зıxartmaq və bьtьn qəlbi цz ixtiyarına almaq, İman qapısını tamamilə bağlamaq istəyir. Bu ikisi daim – hər biri qələbə зalana qədər bir-biri ilə зarpışır. Insanın axirət taleyi və batini həyatı bu məsələyə bağlıdır. QƏLBIN QƏSAVƏTI (bərKiməsi) Insanın qəlbi ilk əvvəldə səfa, nuranilik, mehribanlıq və xьsusi rəhmətə malik olur. Başqa insanların, hətta heyvanların belə, əzab-əziyyətdə olmasından, narahatlığından ruhən əzab зəkir. Başqalarının da xoşluqda, rahatlıqda və firavan yaşamasını istəyir, başqalarına ehsan etməkdən sevinir, mə`nəvi ləzzət alır. Цzьnьn pak niyyəti ilə Allaha diqqət yetirir, ibadətdən, duadan, raz-niyazdan, yaxşı işlər gцrməkdən ləzzət alır, gьnah işə mьrtəkib olduqda dərhal tə`sirlənərək peşmanlıq hissi keзirir. Əgər fitrətin çağırışına cavab versə və ona uyğun əməl etsə gьnbəgьn daha artıq səfalı, nurani, mehriban və ьrəyi yanan olur. Dua və ibadət nəticəsində gьnbəgьn Allahla ьnsiyyətə, dua və ibadətə rəğbət tapır. Amma əgər цz daxili hislərini və atifələrini nəzərə almayaraq onun əksinə əməl edərsə tədrici olaraq azalmağa ьz qoyur, axırda elə bir həddə зatır ki, hətta tamamilə məhv olub sцnməsi də mьmkьndьr. Belə olan halda başqalarının başına gələn acı hadisələri və xoşagəlməz şeyləri gцrdьkdə azacıq belə tə`sirlənmir, hətta mьmkьndьr ki, başqalarının yoxsulluq, aclıq və zəifliyindən, hətta zindana dьşьb işgəncəyə mə`ruz qalmasından, qətlə yetirilməsindən belə sevinib ləzzət alsın. Insan günaha mürtəkib olduğu ilk vaxtlarda narahat və peşman olur, lakin əgər bir dəfə gьnaha mьrtəkib olarsa ikinci dəfə daha hazırlıqlı olur, ьзьncь dəfə gьnah iş onun ьзьn daha asan olur. Gьnahın davam etdirilməsi nəticəsində elə bir həddə зata bilər ki, gьnahdan nəinki peşmanзılıq hissi keзirməz, ьstəlik onu qələbə hesab edərək şad olar. Belə şəxslərin qəlbi qaralıb tamamilə dəyişilir və Qur`an və hədis istilahında “qəsavət bağlamış” (bərkimiş, daşlaşmış) hesab olunur. Şeytan onların qəlblərini цzьnьn tam ixtiyarına keзirir, Allahın mьqərrəb mələklərini oradan зıxarır. Nicat yolları bağlanır, artıq onun tцvbə edib Allah dərgahına qayıdacağına bir ьmid yoxdur. Allah Qur`anda buyurur: "Nə üçün Bizim bəlamız onlara зatdığı zaman tцvbə edib yalvarmırlar?! Lakin onların qəlbləri qəsavət bağlamış, şeytan onların зirkin işlərini onların nəzərində gцzəl cilvələndirmişdir.” Başqa bir ayədə buyurulur: "Vay olsun o kəslərin halına ki, qəlbləri Allahı yad etməkdən (qafil olaraq) qəsavət bağlamışdır. Belə şəxslər aşkar azğınlıqdadırlar.” İmam Məhəmməd Baqir (ə)buyurub: "Hər mö`min bəndənin qəlbində ağ bir nцqtə vardır. Əgər gьnaha mьrtəkib olaraq onu yenidən təkrar edərsə onda qara bir nцqtə əmələ gələcəkdir. Əgər цzьnьn gьnah işlərini davam etdirərsə qara nцqtə tədrici olaraq genişlənir, qəlbin ağlığını bьtьnlьklə цrtьr. Belə olduqda həmin qəlbin sahibi heз vaxt xeyrə doğru qayıtmır. Allah-təalanın Qur`anda buyurduğu “əksinə, əməlləri onların bьtьn qəlblərini цrtmьşdьr” deyə buyurduğu şəxslərdən olur.” Əmirəl-mö`minin Əliyyibni Əbitalibyyibni Əbitalib (ə)buyurur: "Insanın gцzьnьn yaşı heз vaxt qurumaz; yalnız qəlbin qəsavəti nəticəsində quruyar. Qəlb də yalnız gьnahın зoxluğu nəticəsində qəsavət bağlayır.” Peyğəmbəri Əkrəm Ўbuyurur: "Dörd şey insanın bədbəxtзilik əlamətlərindəndir: Gözün quruması, qəlbin bərkiməsi, ruzi axtarmaq ьзьn həddən artıq hərislik və gьnahlara israr etmək.” Məhz buna görə də mə`sum imamlar (ə)dualarda qəlbin bərkiməsindən və qəsavətindən Allaha pənah .rmışlar. Nьmunə olaraq aşağıdakıları qeyd edirik: İmam Səccad (ə)dua edərək deyir: "Pərvərdigara! Qəlbin bərkliyindən Sənə şikayət edirəm. Elə bir qəlb ki, vəsvəsələr sayəsində daim dəyişilməkdədir. O, aludəlik və mцhьrlənməklə yanaşıdır. Sənin qorxundan ağlamayan bir gцzdən Sənə şikayət edirəm! Halbuki, onu sevindirən şeylərə gцz dikmişdir.” Deməli öz qəlbinin sağlamlığını, səadətini dьşьnən bir şəxs hətta kiзik olsa belə gьnah işlərdən ciddi şəkildə зəkinməli, цz nəfsini həmişə yaxşı işlərlə zinətləndirməlidir, məsələn, ibadət, dua, raz-niyaz, nəvaziş, ьrəyi yananlıq, mehribanlıq, başqalarına ehsan və kцmək etmək, məhrumları, məzlumları mьdafiə etmək, xeyirxahlıq, xeyir işlərdə həmkarlıq, ədaləti istəmək, ədalətli olmaq və s. Belə ki, tədrici olaraq yaxşı işlərə adət etsin, batini nur və səfası davam edərək təkamьlə зatsın ki, onun qəlbi Allahın mьqərrəb mələklərinin xьsusi yerinə зevrilə bilsin.

Ehsen! Allah razi olsun!

hani shirk?shirk yemeli sheydir?yoxsa gormeli?belke geymeli?(bezileri ele indi Cahildirler)

(6) “Zİl-Qurba” PayInIn ləğv edİlMəsİ Peyğəmbərin yaxın adamlarının beytül-maldan olan payları barəsində Qur`an aşkar şəkildə belə buyurur: وَاعْلَمُوا اَنَّماَ غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَاِنَّ لِلَهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبيَ وَ الْيَتاَميَ وَ الْمَساَكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ اِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ وَ ماَ اَنْزَلْناَ عَليَ عَبْدِناَ يَوْمَ الْفُرْقاَنِ يَوْمَ الْتَقيَ الْجَمْعاَنِ وَ اللهُ عَليَ كُلِّ شَيْئٍ قَدِيرٌ “Bilin ki, həqiqətən ələ gətirdiyiniz hər şeyin beşdə biri (xümsü) Allahın, Peyğəmbərin, onun yaxın adamlarının, yetimlərin, yoxsulların və yolda qalanlarındır. Əgər Allaha və “Fürqan” günündə–iki qrupun qarşılaşdığı gündə Öz bəndəmizə nazil etdiyimizə iman gətirmisinizsə, bilin ki, Allah hər şeyə qadirdir.” Ayədəki “min şəy`in” ÂÊÚ†gÓÍÚ(s.ə.v.v)Ì kəlməsi “ma ğənimtum” «“†⁄ÓÊÂÚ=ÔÂÚ kəlməsindəki «“-nı bəyan edir. Buna əsasən ayənin mə`nası belə olur: İstifadə etdiyiniz hər şeyin–istər az olsun, istərsə də çox, hətta bir ip olsa belə, onun xümsü (beşdə biri) Allaha, Peyğəmbərə və onun yaxın adamlarına məxsusdur. Buxari və Müslüm öz “Səhih” kitablarında rəvayət etmişlər ki, Peyğəmbəri Əkrəm Əbdül-qeysdən gələn hey`ətə göstəriş verdi ki, Allaha iman gətirsinlər, sonra buyurdu: Bilirsinizmi, Allaha iman gətirmək nə deməkdir? Dedilər: Allah və Onun Peyğəmbəri daha yaxşı bilər. Peyğəmbər buyurdu: İman–Allahın birliyinə və Muhəmmədin risalətinə şəhadət vermək, namaz qılıb, zəkat vermək, Ramazan ayının orucunu tutmaq və ələ gətirdiyiniz şeylərin xümsünü verməkdən ibarətdir.” اِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ (Əgər Allaha iman gətirmisinizsə) cümləsinin mə`nası budur ki, xüms ayədə qeyd olunan sahibinin qanuni haqqıdır və onlara verilməsi vacibdir. Belə isə, əgər Allaha imanınız varsa, ona göz dikməyin və sahiblərinə təhvil edin. Mülahizə etdiyiniz kimi, xümsün verilməsi ayədə tə`kid olunmuş, onu tərk edənlərə isə xəbərdarlıq edilmişdir. Qibləyə namaz qılan müsəlmanların hamısı fikir birliyindədirlər ki, xümsdən bir pay Peyğəmbərə, digər pay isə o Həzrətin yaxın qohumlarına məxsus edilmişdir. Peyğəmbəri Əkrəm (s.ə.v.v) həyatda olduğu dövrdə bu hökm Qur`anın buyurduğu qaydada cərəyan edirdi. Amma Əbu Bəkr xilafətə keçəndə xüms ayəsini başqa mə`naya yozaraq Peyğəmbərin vəfatı ilə o Həzrətə və onun qohum-əqrəbasına məxsus olan payı ləğv edərək onun Bəni-Haşim tayfasına verilməsinə mane oldu və onları ayənin buyurduğu sair qrupların (yetimlər, miskinlər, yolda qalanlar) sırasına keçirdi. Böyük sünnü müfəssiri Zəməxşəri özünün məşhur “Kəşşaf” təfsirində xüms ayəsinin barəsində yazır: “İbni Abbasdan rəvayət olunmuşdur ki, xüms 6 hissədən ibarətdir. İki hissəsi Allaha və Peyğəmbərə, bir hissəsi isə Həzrətin qohum-əqrəbalarına məxsusdur. Nə qədər ki, Peyğəmbər sağ idi, ona xüms verilirdi. Lakin Əbu Bəkr onu yalnız üç sinfə (yetimlər, miskinlər və yolda qalanlara) verdi. Ömər və ondan sonrakı xəlifələrdən belə rəvayət olunmuşdur: “Əbu Bəkr Bəni-Haşimi xümsdən məhrum etdi.” Buxari və Müslüm öz “Səhih” kitablarında Ayişəyə istinadən yazmışlar ki, Fatimeyi Zəhra Əbu Bəkrdən tələb etdi ki, Peyğəmbərin (Allah tərəfindən olan əmr əsasında Mədinədə ona verdiyi Fədəki və Xeybər xümsündən qalan) irsi geri qaytarsın. Amma Əbu Bəkr imtina etdi və Fatiməyə onlardan heç nə vermədi. Həzrəti Fatimə Əbu Bəkrə e`tiraz etdi. Lakin Əbu Bəkr yenə də e`tina etmədi. Fatimeyi Zəhra ondan incidi və ömrünün axırına qədər Əbu Bəkrlə danışmadı, Peyğəmbəri Əkrəm (s.ə.v.v)-in vəfatından sonra 6 ay yaşadı. Vəfat etdikdən sonra Həzrət Əli (ə) (vəsiyyətinə uyğun olaraq) onu gecə dəfn etdi və Əbu Bəkrə xəbər vermədi; ona təkcə özü cənazə namazı qıldı. “Səhihi-Müslüm”də Yezid ibni Hürdən belə rəvayət olunmuşdur: Nəcdət ibni Amir Həruri xaricilərdən olan Əbdüllah ibni Abbasa məktub yazdı. İbni Abbas məktubu oxuyub cavabını yazanda mən də onun yanında idim. İbni Abbas belə yazdı: Məndən Allahın Qur`anda adlarını çəkdiyi zil-qurba (yə`ni Peyğəmbərin yaxın qohum-əqrəbaları-müt.) payı barəsində soruşub onların kim olduqlarını bilmək istəmisən. Biz həmişə bilirdik ki, Peyğəmbərin yaxın adamları bizik, lakin bizim qövmümüz bizi ondan məhrum etdilər. Həmin hədisi Əhməd ibni Hənbəl (sünnü rəvayətçi-lərinin ən məşhuru) ibni Abbasdan nəql etmişdir. “Müsnəd” kitabları yazanlar bu hadisəni hamısı səhih olan müxtəlif yollarla nəql etmişlər. Peyğəmbər Əhli-beytinin məzhəbi də öz imamlarından mütəvatir şəkillərdə rəvayət olunanları nəql edir. Bununla belə, sünnü alimləri və imamlarının əksəriyyəti birinci və ikinci xəlifənin rə`yinə tabe olmuş və Peyğəmbərin qohum-əqrəbası sayılan zil-qurbaya, onlara məxsus olan xümsdən heç nə ayırmamışlar. Malik ibni Ənəs xümsün xərclənməsini müsəlman-ların rəhbərinin rə`yinə həvalə etmişdir ki, o, istədiyi qədər müsəlmanların xeyirli işlərinə sərf etsin. Onun nəzərinə görə xümsdə Peyğəmbərin qohum-əqrəbası, yetimlər, fəqirlər və yolda qalanlar üçün heç bir haqq yoxdur. Əbu Hənifə və onun tərəfdarları Peyğəmbər (səlləl-lahu əleyhi və alihi və səlləm) və onun qohum-əqrəbasının payını Həzrətin vəfatından sonra ləğv etmiş, yalnız yetimlər, fəqirlər və yolda qalanların arasında bərabər şəkildə bölərək bu üç təbəqədə Bəni-Haşimlə başqaları arasında heç bir fərq qoymamışdır. Şafei xümsü beş yerə bölərək onlardan bir hissəsini Peyğəmbərə məxsus etmişdir ki, o payı onun özü müsəlmanların xeyrinə olan işlərdə, o cümlədən hərbi təchizat, silah-sursat, at və sair kimi minik vasitələrinin alınmasına xərcləyirdi. Bir hissəsini isə Peyğəmbərin qohumlarına, Bəni-Haşim və Əbdül-Müttəlib övladlarına verir, amma Əbdüş-Şəms və Nofəlin övladlarına vermirdi. Peyğəmbər (s.ə.v.v) övladlarının oğlanlarına iki, qızlarına isə bir pay verirdi. Xümsün yerdə qalan üç hissəsini də aralarında heç bir fərq qoymadan yetimlər, fəqirlər və yolda qalanlara bölürdü. Amma İmamiyyə şiələri xümsü 6 yerə bölürlər: Allah və Peyğəmbər üçün iki hissə; bu iki hissə və Peyğəmbərin qohum-əqrəbasına məxsus olan üçüncü hissə Peyğəmbərin haqq canişini olan İmama məxsusdur. Yerdə qalan hissə isə (Peyğəmbər övladlarından olan) yetimlərə, miskinlərə və yolda qalanlara məxsusdur. Bu xüsusda sair camaat onlarla şərik deyillər. Çünki Allah-taala sədəqəni və zəkatı onlara haram etmiş, əvəzində xümsü onlara vermişdir. Bunu Təbəri öz təfsirində İmam Əliyyibnil Hüseyn və onun oğlu Həzrət Baqir əleyhiməssalamdan rəvayət etmişdir. Qeyd: Bizim böyük fəqihlərimiz (Allah onların hamısından razı olsun) tam yekdilliklə fikir birliyindədirlər ki, xüms insanın kəsb, ticarət, əkinçilik, südçülük, xurma və istifadə etdiyi sair şeylərə vacibdir. Həmçinin xüms xəzinə, mə`dən, dəryanın dibindən əldə olunan cəvahirata və fiqhi kitablarda qeyd olunan sair şeylərə düşür. Bunun dəlili də məhz qeyd olunan şərif ayədən ibarətdir: “Bilin ki, əldə etdiyiniz hər şeyin xümsü Allah və Peyğəmbərə məxsusdur.” Çünki “ənnəma ğənimtum اَنَّماَ غَنِمْتُمَْ cümləsində “ğənimtum”un kökündən alınan “ğənim”, “məğnəm” və s. insanın istifadə etdiyi şeylərdir ki, ərəb dilinin lüğəti də bunu bəyan edir. Əlavə mə`lumat almaq üçün şiə fiqhi kitablarının xüms bölməsinə baxa bilərsiniz. Biz burada yalnız Əbu Bəkrin Qur`anın hökmü ilə Peyğəmbərin yaxın qohum-əqrəbalarına məxsus olan zil-qurba haqqını ləğv etməkdə şərif ayənin aşkar hökmünün əksinə hərəkət etməsini bəyan edirdik.

2. AYİŞƏ VƏ ZEYD İBNİ SUHANİN MƏKTUBLAŞMASİ İkincisi, Zeyd ibni Suhanın Ayişəyə yazdığı cavab məktubudur. Sə`səənin qardaşı və "tabeinin"[2] tanınmış şəxsiyyətlərindən olan Zeyd ibni Suhan da Üveys Qərəni kimi Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) -i görüb ziyarət etməmiş, amma həzrət ona behişt müjdəsini vermişdir. O (Zeyd ibni Suhan) "Cəməl" müharibəsində Əliyyibni Əbitalib (ə)-ı himayə etmiş və nakisin[3] tərəfindən öldürülmüşdür. Ayişə öz dəstəsi ilə Bəsrəyə çatanda, Zeyd ibni Suhana bir məktub yazdı. Bu məktubu cavabı ilə birlikdə İbni Əsirin "Kamil" kitabında (4-cü cild, səh.216) görmək olar. (Bu məktub "Qamusür-rical" və sair rical kitablarında da cüz`i məzmun fərqi ilə nəql olunub). Həmin məktubu "Kamil"dən nəql edirik: مِنْ عاَيِشَةَ اُمِّ الْمُؤْمِنِينَ حَبِيبَةِ رَسُولِ اللهِ(ص) اِليَ اْبنِهَا الْخاَلِصِ زَيدِ بْنِ صُوهاَنَ اَمّاَ بَعْدُ فَاِذاَ اَتاَكَ كِتابِي هذَاَ فَاَقْدِمْ فَانْصُرْناَ فَاِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَحَذِّلِ النّاَسَ عَنْ عَلِيٍّ "Allah Rəsulunun sevimlisi Ayişə Ümmül-mö`minindən onun sədaqətli övladı Zeyd ibni Suhana. Ey Zeyd! Mənim məktubum sənə çatan kimi bizə kömək etmək üçün dayanmadan özünü bizə yetir. Əgər bizə kömək etmək fikrində olmasan, heç olmazsa camaatı Əlidən uzaqlaşdır, Kufədən bir nəfərin belə, ona kömək etmsinə qoyma." (Zeyd bu vaxt Kufədə idi.) ZEYDİN CAVABİ اَمّاَ بَعْدُ فَاَنَا ابْنُكِ الْخالِصُ لَئِنِ اعْتَزَلْتِ وَرَجَعْتِ اِليَ بَيْتِكِ وَاِ˙َ فَاَنَا اَوَّلُ مَنْ نابَذَك "Ey Ayişə! Mən yalnız sənin bu müharibədən əl çəkib öz evinə qayıtdığın vaxt sənin sədaqətli oğlun olaram (və sən də mö`minlərin anası olarsan). Əks halda, mən özüm sənin ilk düşmənlərindən olacağam." Zeydin Ayişəyə verdiyi bu cavab, həmin dövrdə müsəlman ümmətindən hər bir sinfin öz vəzifələri haqqında olan mə`lumatını açıq-aydın şəkildə göstərir. Zeydin nəzərində Ayişə o vaxt "mö`minlərin anası" ləqəbinə layiq ola bilər ki, özünün evdarlıq vəzifəsinə əməl etsin. Amma əgər müsəlmanların mühüm siyasi işlərinə baş qoşarsa, "mö`minləri anası" iftixarına nail ola bilməz, Zeyd də onun övladı sayılmaz. Zeyd Qur`anda Peyğəmbərin zövcələri üçün tə`yin olunan vəzifəni Ayişəyə xatırladaraq deyir ki, o, öz evinə qayıdıb kişilərin işlərini özlərinə həvalə etməlidir, əks halda Peyğəmbərin zövcəsi kimi ehtirama layiq görülməyəcək və mö`minlərin anası ləqəbini əldən vercək. Belə olan halda Zeyd də onun övladın yox, düşməni olacaq, əlindəki qılıncla öz vəzifəsinə əməl edərək onu evinə qaytaracaq. Təbəri yazır: Zeyd bu məktubdan sonra deyirdi: رَحِمَ اللهُ اُمَّ الْمُؤْمِنِينَ اُمِرَتْ اَنْ تَلْزَمَ بَيْتَهاَ وَ اُمِرْناَ اَنْ نُقاَتِلَ فَتَرَكَتْ ماَ اُمِرَتْ بِهِ وَ اَمَرَتْناَ بِهِ وَ صَنَعَتْ ماَ اُمِرناَ بِهِِ وَ نَهَتْنا عَنْهُ "Allah Ümmül-mö`mininə rəhmət eləsin! Onun işindən doğrudan da təəccüb edirəm. Ayişənin vəzifəsi evində oturub ev işləri ilə məşğul olmaq, bizim işimiz isə cihada getmək idi. Amma iş əksinə oldu: Ayişə müharibəyə gedir, ev işlərini görməyi isə bizə əmr edir. Bizim görməli olduğumuz işləri o görür və bizi həmin işlərdən çəkindirir." Zeyd ibni Suhan bilir ki, "vəqərnə fi buyutikunnə" ayəsi Ayişənin vəzifəsini tə`yin edir. Lakin o, öz vəzifəsinin əksinə əməl edir və elə güman edir ki, müsəlmanların rəhbəri olmalı, Osamanın intiqamını almaq bəhanəsi ilə Cəmələ (erkək dəvəyə) minməlidir. Zeyd ibni Suhan yaxşı-yaxşı dərk edir ki, Allah "Təthir" ayəsində müsəlmanlara rəhbərlik etməyi Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) -in Əhli-beytindən olan Həzrət Əli (ə)-ın öhdəsinə qoymuşdur. Məhz buna görə də onu himayə edib cihad meydanında iştirak etməyə, öz rəhbərini və İmamını müdafiə etmək kimi İslami vəzifəsini yerinə yetirməyə həmişə hazır olur. Zeyd İslam cəmiyyətinin müqəddəratının qadınların əli ilə həll olunmadığını, eləcə də "Təthir" ayəsinin Ayişəni təthir etmədiyini (paklamadığını) bilir və onun tutduğu işdən çox təəccüblənir, heyrətə dalır. Əgər "Təthir" ayəsi Ayişənin haqqında nazil olsaydı, Zeyd onun də`vətinə mənfi cavab verməz, onun bu işini İslama hörmətsizlik saymaz və hökmən "Ayişənin gördüyü hər bir iş Allahın inayəti ilədir, Allahın əzəli iradəsi onun pak, nəcabətli olmasını hökm etmişdir və onun bu işləri hamı üçün höccətdir"-deyərdi. Necə ki, Ümmü Sələmənin dediyi sözlər onun Həzrət Əli (ə)-a itaət və onu müdafiə etməsinə səbəb olmuşdu. Zeyd yalnız buna görə Ümmü Sələmənin sözünü mö`təbər sənəd kimi qəbul edir və Ayişənin gördüyü işi İslam dininin əleyhinə olan bir əməl hesab edirdi ki, o, "Təthir" ayəsinin Ayişənin barəsində deyil, Həzrət Əli və Əhli-beytin sair üzvləri barəsində nazil olduğunu bilirdi. Zeyd Ümmü Sələmənin Allah-Taala tərəfindən Peyğəmbərin zövcələri üçün nazil edilən ayələrin hökmünə əməl edərək, öz vəzifəsini layiqincə yerinə yetirdiyini gördüyü üçün onun sözünə inanır və öz canını Əli (ə)-ın yolunda fəda edir.

Ümmü Sələmənin Qur`anı gözəl bilməsini, elm və fəzilət əhli olmasını göstərən ən yaxşı dəlil onun "Cəməl" hadisəsində Ayişəyə yazdığı məktubudur. Bu məktub həm də onun gözəl söz ustası və bəlağətli olmasını sübut edir və göstərir ki, o çox savadlı, işbacaran, təcrübəli, Allaha və Onun Rəsuluna itaət edən, insaflı, haqqı axtaran və müdafiə edən, əmr be məruf və nəhy əz münkər edən, qərəzsiz, təmənnasız İslam dinini və Əliyyibni Əbitalib (ə)-ı sədaqətlə müdafiə edən, haqqa arxa duran, müsəlmanlara ürəyi yanan bir qadındır. O, həmin məktubda Ayişəyə yazır: اِنَّكِ جُنَّةٌ بَيْنَ رَسُولِ اللهِ(ص)وَبَيْنَ اُمَّتِهِ وَاِنَّ الْحِجاَبَ دُونَكِ لَمَضْرُوبٌ عَليَحُرْمَتِهِ وَقَد جَمَعَ الْقُرْأنُ ذَيْلَكِ فَلاَ تَنْدَحِيهِ وَسَكَّنَ عُقَيْراَكِ فَلاَتُصْحِرِيهاَ لَوْ ذَكَرْتُك قَوْلَةً مِنْ رَسُولِ اللهِ (ص) تَعْرِفِينَهاَ لَنُهِشْتِ بِهاَ نَهْشَ الرَّقْشاَءِ الْمُطْرِقَةِ ماَ كُنْتِ قاَئِلَةً لِرَسُولِ اللهِ لَوْ لَقِيَكِ ناَصَّةً قَلُوصَ قَعُودِكِ مِنْ مَنْهَلٍ اِليَ مَنْهَلٍ قَدْ تَرَكْتِ عُهَيْداَكِ وَ هَتَكْتِ سِتْرَهُ اِنَّ عَمُودَ الدِّينِ لاَ يَقُومُ بِالنِّساَءِ خَفْضُ الاَصْواَتِ وَ خَفْوُ الْاَعْراضِ اِجْعَلِي قاَعِدَةَ الْبَيْتِ قَبْرَكِ حَتّيَ تَلْقَيْنَهُ وَ اَنْتِ عَليَ ذاَلِكَ "Peyğəmbərin hərəmi pis və yaramaz adamların şərindən uzaq olmalıdır. Bu hərəmi qorumaqda sənin çox mühüm payın vardır. Ey Ayişə, sən bir qalxan kimi Peyğəmbərin hərəmini qorumalısan. Yadda saxla ki, sənə dəyən zərbə Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) -in köksünə dəyibdir. Qur`ani-Kərim bu müqəddəs məqamı qorumaqla əlaqədar sənin vəzifəni tə`yin etmişdir. Sən çalışmalısan ki, Allah Rəsulunun evində olan örpək camaat arasına gəlməsin. Qur`ani-Kərim sənə evin içində yer vermişdir. Özünü xalqa göstərmə! (O, "vəqərnə fi büyutikunnə" ayəsinə işarə edir.) Əgər Peyğəmbərin buyurduqlarını sənə xatırlatsam, ilan vurmuş adam kimi həyəcanlanar, iztiraba düşərsən. Əgər sənin ərin Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) öz cavan arvadının əlində bayraq tutub özünü xalqın içində göstərdiyini, susuz dəvə kimi bir su gölündən başqa su gölünə tərəf hərəkət etdiyini, siyasi işlərdə fəaliyyətə başladığını, onunla bağladığı əhd-peymanını pozduğunu görsə, ona nə cavab verəcəksən?! Məgər bilmirsən ki, dinin sütunları qadınların əli ilə möhkəmlənməyib? Bilmirsən ki, qadınların əli ilə sütunların sınması bərpaolunmaz bir xəsarətdir?! Qadının zinəti budur ki, öz səsini yalnız zərurətin tələb etdiyi qədər ucaltsın, öz iffət, namus və şərəfini qorusun. Sən Peyğəmbərlə görüşəcəyin vaxta qədər evin bir küncünü özün üçün qəbir seç! Onunla bağladığın əhd-peymana vəfasızlıq etmə!"[1] [1]"Nəhcül bəlağə"nin şərhi, (İbni Əbil Hədid), 6-cı cild səh.219

ÜMUMİ NÜBÜVVƏT PEYĞƏMBƏRLƏRİN GƏLİŞINİN LÜZUMUNA AİD DƏLİLLƏR Hikmətli Allah insanlara doğru yol göstərilməsi ilə mə`nəvi təkamülə çatması üçün yüksək məqama malik olan insanlar göndərmiş və onları, qeybi xəbərləri insanlara çatdırmaq üçün vasitə seçmişdir. Onlar insanların təkamülə çatması üçün Allah tərəfindən göndərilən peyğəmbərlərdir. Peyğəmbərlik məqamı İslamın əziz Peyğəmbərinin dövrünədək davam etmişdir. Hər hansı bir peyğəmbərin gətirdiyi din, onun dövründə yaşayan ümmətlər üçün ən kamil bir din olmuşdur. Əgər bu ilahi ne`mət davam etməsəydi, bəşər övladı mə`nəvi təkamülə çata bilməzdi. İnsanın xilqəti hikmətli Allahın fe`li, işi olduğu üçün, təbiidir ki, onun yaranması da hədəfsiz və səbəbsiz deyildir. İnsan heyvanla müştərək olduğu nəfsani ehtiraslardan əlavə, əql, düşüncə və idrak qüvvəsinə də malikdir. Buna görə də insanın yaradılmasında ağlabatan, əsaslı bir səbəb olmalıdır. Digər tərəfdən, insanın əql və düşüncəsi, onun təkamülə çatmasında tam tə`sirli və zəruri olsa da, buna baxmayaraq, kafi şərt deyildir. İnsanın hidayət olunmasında əql və düşüncə ilə kifayətlənsək, o, heç vaxt təkamülə çatma bilməz. Bəşəri daim maraqlandıran məsələlərin ən mühümü Allah və məad (ölümdən sonrakı həyat) buna misal ola bilər. İnsan həmişə bilmək istəyir ki, haradan gəlmişdir, nə üçün gəlmişdir və haraya gedəcək. Əql və düşüncə təklikdə bu suallara mükəmməl cavab verməyə qadir deyildir. Müasir dövrdəki insanların elm və texnologiyada yüksək nailiyyətlər əldə edib elmi-texniki tərəqqiyə çatması ilə yanaşı, yenə də insan cəmiyyətinin bir çox hissəsinin bütpərəst olması bu müddəaya açıq-aşkar bir şahiddir. Əql və düşüncənin kafi olması, yalnız məbdə (Allah) və məad mövzusuna məxsus deyildir; əksinə, o, həyati məsələlərin çoxunun həllində də aciz qalmışdır. İnsanların iqtisadiyyat, əxlaq, ailə münasibətləri və s. kimi məsələlərdə olan ixtilaflı fikirləri əqlin bu məsələləri düzgün dərk edə bilmədiyini göstərir. Qeyd olunan incəliyə diqqət yetirməklə, sağlam əql belə hökm edir: Allahın hikməti tələb edir ki, insanlara düzgün yaşayış tərzini öyrətmək üçün ilahi rəhbərlər göndərilsin. Əqlin yol göstərməsini asimani hidayətləri əvəz edə biləcəyini təsəvvür edənlər aşağıda qeyd olunan iki mətləbə diqqət yetirməlidirlər: 1-Bəşərin elmi və əqli insanı tam və mükəmməl surətdə tanımaqda, habelə varlıqların sirrini kəşf etməkdə acizdir. Halbuki, bəşərin Xaliqi insandan və onun vücudunun sirlərindən tamamilə xəbərdardır. Qur`ani-kərim buna işarə edərək buyurur: “Məgər yaradan (öz yaratdığı hər şeyi) bilməzmi? Allah (hər şeyi) incəliyinə qədər biləndir, (hər şeydən) xəbərdardır.” 2-İnsan nəfsani istək və ehtirasların tələbinə əsasən, istər-istəməz, həmişə öz şəxsi mənafeyini güdür, müəyyən proqram tökərkən, şəxsi və ümumi mənafelərin tə`sir dairəsindən tam surətdə ayrıla bilmir. Buna görə də bəşərin proqramları yüksək səviyyədə olmayacaq. Peyğəmbərlərin proqramları isə Allah tərəfindən olduğu üçün hər növ eyb və nöqsandan uzaqdır. Deməli, bəşər ilahi hidayətlərdən və peyğəmbərlərin proqramlarından heç vaxt ehtiyacsız olmayıb və olmayacaqdır da. QUR`AN VƏ PEYĞƏMBƏRLƏRİN GÖNDƏRİLMƏSİNİN HƏDƏFLƏRİ Qur`an ayələri və hədislər nöqteyi-nəzərindən peyğəmbərlərin göndərilməsinin lüzumu, zəruri olması, onların hədəflərini araşdıraq. Bunu da nəzərə alaq ki, Qur`anın bu məsələ barəsindəki nəzəri bir növ əqli tədqiqat hesab olunur. Qur`ani-kərim peyğəmbərlərin göndərilməsinin hədəf-lərini aşağıda qeyd olunanlarda bilir: 1-Tovhid ideologiyasının və əqidəsinin möhkəmlən-məsi və bu məsələ ilə əlaqədar yaranan hər növ inhirafla mübarizə .rmaq: “Biz hər ümmətə: “Allaha ibadət edin, tağutdan çəkinin” - deyə, peyğəmbər göndərdik.” Buna görə də ilahi peyğəmbərlər daim müşriklərlə barışmaz mübarizə .rmış və bu yolda ağır əzab-əziyyətlərə mə`ruz qalmışlar. Həzrət Əmirəl-mö`minin Əli (əleyhis-salam) peyğəmbərlərin göndərilməsinin hədəfi barədə buyurur: “Allah ona görə peyğəmbərləri göndərdi ki, bəndələri tovhid və Allahın sifətləri haqqında bilmədiklərini öyrənsinlər, habelə, (əvvəllər) inkar etdikdən sonra Onun birliyinə, yeganəliyinə inansınlar.” 2-Xalqı qeybi xəbərlərlə, ilahi mə`rifətlə, düzgün tərbiyə yolları ilə tanış etmək: “Ümmi (savadsız) xalqın özlərinin içindən olan bir peyğəmbər göndərən O Allahdır. Bu peyğəmbər Onun ayələrini xalqa tilavət edib nəfslərini (aludəliklərdən) paklaşdırar, onlara kitab və hikməti (elmi) öyrədər.” 3-Xalq arasında ictimai ədaləti bərqərar etmək. Qur`ani-kərim bu barədə buyurur: “Həqiqətən, Biz peyğəmbərlərimizi açıq-aşkar dəlillərlə göndərdik, onlarla birlikdə kitab və mizan (ədalət tərəzisi) nazil etdik ki, insanlar (bir-birləri ilə) ədalətlə rəftar etsinlər.” Ədaləti bərqərar etmək dedikdə məqsəd budur ki, insanlar ictimaiyyətin müxtəlif sahələrində bir-birləri ilə ədalətlə rəftar edib, ilahi hökumət vasitəsi ilə onu həyata keçirsinlər. 4-İxtilaflı məsələlərdə düzgün mühakimə etmək: “İnsanlar tək bir ümmət idi. Allah onlara müjdə verən və xəbərdarlıq edən (əzabla qorxudan) peyğəmbərlər göndərdi, insanlar arasında, onların ixtilaflı olduqları məsələlər barədə hökm (mühakimə) etmək üçün o peyğəmbərlərlə birlikdə haqq olan kitab nazil etdi.” Şübhəsiz, bu ixtilaflar yalnız onların əqidələrinə məxsus deyildi, əksinə, həyatın müxtəlif sahələrinə də aiddir. 5-İnsanlara (bəndələrə) höccəti tamamlamaq: “Biz peyğəmbərləri müjdə verən və əzabla qorxudan kimi göndərdik ki, daha insanlar üçün, peyğəmbərlərdən sonra Allaha qarşı bir höccət yeri qalmasın. Allah yenilməz qüvvət və hikmət sahibidir.” Şübhəsiz ki, insanın xəlq olunmasında bir hədəf vardır. Bu hədəf bəşərin həyatının bütün sahələrində mükəmməl proqramların nizama salınması ilə gerçəkləşir. Bu proqramlar Allah tərəfindən insanlara elə çatdırılmalıdır ki, onlara höccət tamamlansın və heç bir bəhanə yeri qalmasın. *** Nübüvvət Allah-Taala tərəfindən tə`yin edilən bir vəzifə, Rəbbimizə məxsus olan bir elçilikdir ki, Allah-Taala bu vəzifəni Özünün saleh, insaniyyətdə kamil həddə çatmış övliyalarından olan bəndələrinə həvalə edir ki, sair insanları dünya və axirət səadətləri, məsləhət və mənafelərinə doğru hidayət edib, pis əxlaqlardan, yanlış adətlərdən paklasın, saflaşdırsın, onlara mə`rifət və hikmət öyrətsinlər, xeyir və səadət yollarını bəyan etsinlər, nəticədə insaniyyət özünə layiq olan kamal həddinə çatıb, dünya və axirətdə (Allah dərgahında) yüksək dərəcələrə yüksəlsin. Həmçinin mə`nası gələcəkdə qeyd olunacaq “lütf qaydası”na əsasən vacibdir ki, Öz bəndələrinə qarşı lətif olan Xaliq, bəşərin düz yola hidayət olunması və cəmiyyətdə islahat işləri .rmaq üçün peyğəmbərlər göndərsin. O peyğəmbərlər də Allahın yer üzündəki səfirləri, canişinləri olsunlar. Allah-Taala camaata peyğəmbər tə`yin etmək, seçmək hüququ verməmişdir; onların peyğəmbər seçmək üçün heç bir ixtiyarları yoxdur. Bu işlərin hamısı Allahın əlindədir, çünki O, “Öz risalətini harada qərar verməsini daha yaxşı bilir.” Allah-Taalanın xalqın hidayətçisi, bəşir (ilahi ne`mətlərə müjdə verən) və nəzir (ilahi əzabdan qorxudan) şəxs kimi göndərdiyi adam - peyğəmbər və onun gətirdiyi hökmlər, sünnət və şəriət barədə xalqın mühakimə haqqı yoxdur. Əliyyibni Əbitalib (əleyhissalam) bir xütbədə asimanların, yerin, həmçinin Adəm peyğəmbərin yaranışını vəsf edib Peyğəmbərin be`səti barədə buyurur: “...və Allah (Adəmi yer üzündə məskunlaşdırdıqdan sonra onun) nəslindən peyğəmbərlər seçib onlardan əhd-peyman aldı (ki, Allahdan onlara əmr olunanları yerinə yetirib camaatı Allahı tanımağa də`vət etsinlər və bu yolda heç vaxt səhlənkarlıq etməsinlər və) vəhyə vəfalı qalıb ilahi vəzifəni təbliğ etsinlər. İnsanların əksəriyyəti Allahın onlarla bağladığı əhdi pozub Onun haqqında cəhalətə düşdülər (və Onu yeganə bilmədilər). Ona şəriklər qoşdular, şeytanlar Allahı tanımaq, ilahi mə`rifət kəsb etmək yolundan azdırıb (və aldatdı), bəndələrin Ona ibadət və pərəstiş etməkdən yayındırdı. Belə olduqda, Allah Öz bəndələri arasından peyğəmbərlər seçib bir-birinin ardınca göndərdi ki, Allahın onların fitrətlərində olan əhdi-peymanını, unudulmuş ne`məti (fitri tovhidi) onların yadına salsınlar, insanlara təbliğ etməklə höccət gətirsinlər. Onların (küfr, zəlalət və azğınçılıqla örtülmüş) gizli əql xəzinələrini kəşf edib işə salsınlar, müqəddər edilmiş nişanələri, ayələri: başları üzərində ucaldılmış tavanı (atmosfer qatını), ayaqları altında qərar verilmiş döşəməni (həyati əhəmiyyət kəsb edən münbit yer qabığını), onları diri saxlayan məişət (qanunlarını), öldürüb fani edən əcəlləri, qocaldıb əldən salan xəstəlikləri, tə`qib edən qəbirləri xatırlatsın. Mütəal Allah (heç vaxt) bəndələrini göndərilən bir peyğəmbərdən, yaxud nazil edilən bir kitabdan, yaxud qaçılmaz höccətdən, yaxud da mətin yoldan boş etməmişdir. Elə peyğəmbərlər göndərmişdi ki, saylarının az, təkzib edənlərinin isə sayının çox olması onların işinin (ilahi vəzifənin təbliğat işinin) qarşısını ala bilmədi. Hər bir peyğəmbərə, ondan sonrakı peyğəmbərin adı əvvəlcədən deyilmiş, yaxud sonra gələn peyğəmbər əvvəlkini xalqa təqdim etmişdi. Bu qayda ilə qərinələr, əsrlər gəlib keçdi, oğullar ataların yerini tutdu, peyğəmbərlər bir-birini əvəz etdi. Nəhayət, Allah-Taala Öz peyğəmbəri Mühəmməd (s)-i seçdi ki, onun vasitəsi ilə (xalqa verdiyi) və`dləri həyata keçirsin, nübüvvəti tamamlasın. Elə Peyğəmbər ki, əvvəlki peyğəmbərlərdən onun barəsində əhd-peyman alınmışdı (ki, onun peyğəmbərliyini təsdiq edib be`sətini, peyğəmbər olmasını öz ümmətlərinə xəbər versinlər, nəticədə onun) əlamət və nişanələri hamıya aşkar, milad vaxtı mübarək və kəramətli idi. Bu zamanda yer əhli dağınıq, müxtəlif tayfalarda, dinlərdə, bid`ətlərdə, yollarda olub haq yoldan azmışdılar. Onlardan bə`ziləri Allahı Onun məxluquna oxşadır, bə`ziləri Onun adlarını özlərinin düzəltdikləri bütlərə qoyur, yaxud Ondan qeyrisinə işarə edirdilər. Allah-Taala onları Peyğəmbərin vasitəsi ilə düşdükləri zəlalətdən haqq yola hidayət edib, nadanlıqdan və cəhalətdən xilas etdi.” (“Nəhcül-bəlağə”, 1-ci xütbə)

الْعَالَمِيَن وَصَلَّى اللّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ وَلاَ سِيَّمَا بَقِيَةِ اللَّهِ فىِ اْلاَرَضِيَن Bismillahirrəhmanirrəhim Bütün həmdsəna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur! Allahın salam və salavatı ağamız və seyyidimiz Həzrət Muhəmməd və onun pak Əhlibeytinə, xüsusilə Allahın yer üzündə saxladığı şəxsə həzrət Məhdiyə olsun! بسم الله الرحمن الرحیم قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ * لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ * وَلَمْ يَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدٌ “Qul huvəllahu əhəd “O Allah (zat baxımından) əhəddir (bəsitdir), Allah səməddir – hər bir şeydən ehtiyacsızdır, nə doğmuş, nə də doğulmuşdur, hec bir şey və şəxs Onun bərabəri, şəriki deyildir.” *** ALLAHIN ƏDALƏTİ Bütün müsəlmanlar Allahın ədalətli olduğunu bilirlər. Ədalət Allah taalanın cəmal (sübuti) sifətlərindən biridir. Qur`ani-kərim bu məsələni təsdiqləmiş, hər növ zülmü Allahdan uzaq bilmiş, Onu “ədalət əsasında hökm edən” deyə vəsf etmişdir: “Həqiqətən, Allah (heç kəsə) zərrə qədər zülm etməz.” Həmçinin buyurur: “Həqiqətən, Allah insanlara zərrəcə zülm etməz.” Başqa bir ayədə buyurur: “Allah, Özündən başqa heç bir mə`bud olmadığına şahiddir. Mələklər və elm sahibləri də Allahdan başqa heç bir mə`bud olmadığına, habelə Onun ədalət əsasında hökm etməsinə şahiddirlər.” Bu ayələrdən əlavə, sağlam əql də Allahın ədalətli olmasına hökm edir. Çünki ədalət kamal, zülm isə nöqsanlı və çatışmayan sifətlərdəndir. İnsan əqli Allahın bütün kamallara malik olmasına, hər növ eyb və nöqsandan uzaq və pak olmasına hökm edir. Adətən, zülm aşağıda qeyd olunan amillərin vasitəsilə baş verir: 1-Zülm edən şəxs zülmün pis və qəbahətli bir iş olmasını bilmir. Başqa sözlə, zülm xəbərsizlik üzündən baş verir. 2-Zülm edən şəxs zülmün qəbahətli olmasını bilir, amma ədaləti icra etməyi bacarmır və zülm etməyə ehtiyac duyur. Başqa sözlə, zülm acizlikdən irəli gəlir. 3-Zülm edən şəxs zülmün qəbahətli olmasını bilir və ədaləti icra etməyi də bacarır, lakin həmin şəxs hikmət sahibi olmadığı üçün, pis və yaramaz işləri görməkdə heç bir qorxusu yoxdur. Başqa sözlə, zülm nadanlıq, ağılsızlıq üzündən baş verir. Bu amillərin heç biri Allah barəsində təsəvvür oluna bilməz, buna görə də hökm edib deyirik ki, Allahın bütün işləri və fe`lləri tamamilə ədalət və hikmət üzündəndir. Bu dəlil İslam Peyğəmbərindən (s) nəql olunan bir hədisdə qeyd edilmişdir. Mərhum Şeyx Səduq belə nəql edir: Bir yəhudi Peyğəmbər (s)-in hüzuruna gəlib bə`zi suallar verdi, o cümlədən Allahın ədaləti haqqında soruşdu. Həzrət, Allahın heç vaxt zülm etməməsini bəyan edərək buyurdu: “Allah taala zülmün qəbahətli və pis olmasını bildiyinə və zülm etməyə ehtiyacı olmadığına görə heç vaxt zülm etməz.” Şiə alimləri də Allahın ədalətli olması barədə bəhs edərkən, bu dəlilə əsaslanırlar. Yuxarıdakı ayələrdən əlavə, bütün müsəlmanlar arasında Allahın ədalətli olması haqqında fikir birliyi vardır, amma onun necə təfsir olunmasında fikir ayrılığı nəzərə çarpır. Onların hər biri aşağıda qeyd olunan iki nəzəriyyədən birini qəbul edirlər: 1-İnsanın əqli, işlərin yaxşı və ya pis olduğunu dərk edir, yaxşı işi onu görənin kamalına, pis işin isə onun nöqsanlı olduğuna dəlil bilir. Allah taala da zatən bütün kamallara malik olduğu üçün onun işləri gözəl və mükəmməldir, pak zatı da hər növ pis işlərdən uzaq və pakdır. Əql heç vaxt Allahın barəsində hökm vermir və “Allah mütləq ədalətli olmalıdır” demir. Əksinə, burada əqlin işi yalnız Allahın işlərinin həqiqət və mahiyyətini aşkar etməkdir. Yə`ni əql, Allahın zatının mütləq kamala malik olmasını və hər növ nöqsandan uzaq olmasını dərk etdiyi üçün, Onun bütün işlərinin kamal həddində olmasını başa düşür və nəticədə başa düşür ki, Allah, Öz bəndələri ilə mütləq ədalətlə rəftar edəcək. Yuxarıda qeyd olunan ayələr də həqiqətdə insanın əql vasitəsilə dərk etdiyi məsələləri təsdiqləyir. Buna ilahiyyat elmində “əqlin yaxşı ilə pisi ayırd etməyə səlahiyyətli olması” adı vermişlər. Bu nəzəriyyənin tərəfdarlarını “ədliyyə” və ya “imamiyyə” adlandırmışlar. 2-Bu nəzəriyyənin müqabilində başqa bir nəzəriyyə də vardır. Onun tərəfdarları əqlin yaxşı ilə pisi (hətta ümumi şəkildə belə) dərk etməkdə aciz hesab edir, habelə işlərin yaxşı və ya pis olmasını ayırd etmək üçün yeganə yolun ilahi vəhy olmasını iddia edirlər. Bu nəzəriyyəyə əsasən, əgər Allah günahsız bir şəxsin cəhənnəmə, günahkarın isə behiştə .rılmasını əmr etsə, bu, ədalət əsasında və yaxşı işlərdən sayılacaq! Bu nəzəriyyənin tərəfdarları deyirlər ki, biz Allahın ədalətli olmasını yalnız ona görə qəbul edirik ki, bu sifət məhz Qur`ani-kərimdə gəlmişdir. *** Əqlin yaxşı işi pis işdən ayırd etməyə səlahiyyətli olması şiələrin əqidələrinin əsası olduğu üçün, bu barədə olan iki dəlili qısa şəkildə qeyd edirik: 1-Hər insanın əqli hansı dinə itaət etməsindən, dünyanın hansı məntəqəsində yaşamasından asılı olmayaraq ədalətin yaxşı, zülmün isə pis iş olmasını, həmçinin əhdə vəfa etməyin yaxşı, əhdi pozmağın isə pis, “yaxşılığa yaxşılıqla, pisliyə də yaxşılıqla” cavab verməyin yaxşı bir iş olmasını dərk edir. Bəşəriyyət tarixində .rılan tədqiqatlar bu məsələnin bir həqiqət olmasına şəhadət verir. Hələ indiyə qədər görünməmişdir ki, ağıllı bir adam bu mətləbi inkar etsin. 2-Əgər fərz etsək ki, əql işlərin yaxşı və ya pis olmasını dərk etməkdə tamamilə acizdir və insanların bütün işlərin yaxşı və ya pis olmasını ayırd etmək üçün mütləq şəriətə müraciət etməlidir, onda hökmən bunu da qəbul etməliyik ki, şəriətdə də hansı işin yaxşı və hansı işin pis olmasını sübut etmək qeyri-mümkündür. Çünki, şəriətin hər hansı bir işin yaxşı və ya pis olmasını xəbər verməsini fərz etsək, onda biz bu xəbərin vasitəsilə onların yaxşı və ya pis olmasını dərk edə bilməyəcəyik. Bununla da şəriətin dediyi sözün düzgün olmaması ehtimalını verəcəyik. Amma əgər əvvəlcədən yalanın pis olmasını, qanun qoyanın isə bu sifətdən pak və uzaq olmasını isbat etsək, onda başqa məsələ. Onu da yalnız əqlin vasitəsilə qəbul etmək olar. Bundan əlavə, Qur`an ayələrindən aydın olur ki, insanın əqli işlərin bir qisminin yaxşı və ya pis olmasını dərk etməyə qadirdir. Məhz buna görə də Allah taala onların əql və vicdan əsasında hökm etməyə də`vət edib buyurur: “Məgər biz müsəlmanları kafirlər (günahkarlar) ilə eynimi tutacağıq?! Sizə nə olub, necə mühakimə yürüdürsünüz?” Başqa bir ayədə buyurulur: “Yaxşılığın əvəzi ancaq yaxşılıqdır!” Burada cavab veriləsi bir sual qarşıya çıxır. Allah taala Qur`ani-kərimdə buyurur: “Allah gördüyü işlər barəsində sorğu-sual olunmaz; onlar (bütün insanlar) isə (tutduqları əməllərə görə) sorğu-sual ediləcəkdir.” SUAL: Bu ayədə buyurulur ki, Allah gördüyü işlər barəsində sorğu-sual olunmayacaq. Halbuki əql yaxşını və pisi dərk etdiyi üçün hökm edir ki, əgər Allah pis bir iş görərsə, Ondan “nə üçün bu işi gördün?” - deyə sorğu-sual olunmalıdır CAVAB: Allahın sorğu-sual olunmamasının səbəbi, Onun hikmət sahibi olmasıdır. Hikmət sahibindən də heç vaxt pis iş baş verməz. Hikmət həmişə yaxşı işlə yanaşıdır. Beləliklə, sual üçün yer qalmır. *** Allahın ədaləti üç qismə bölünür: 1-Təkvini işlərdə (kainatın yaradılışında) olan ədalət: Allah taala hər hansı bir məxluqa, onun iste`dad və bacarığı qədər əta edir. Heç vaxt icad etmə məqamında iste`dadları yaddan çıxartmır. Qur`ani-kərim buyurur: “Rəbbimiz hər hansı bir şeyə onun xilqətini əta edən, sonra da onu doğru yola hidayət edən Allahdır.” 2-Təşrii (şəriət qanunu qoymaqla əlaqədar) işlərdəki ədalət: Allah taala mə`nəvi kamalları kəsb etməyə qadir olan insanı, peyğəmbər göndərmək və dini qanunları qoymaqla hidayət edir. Həmçinin insanın imkan və qüdrəti dairəsindən xaric olan hər hansı bir işə vəzifəli etmir: “Həqiqətən, Allah ədalətli olmağı, yaxşılıq etməyi, qohumlara (haqqını) verməyi əmr edir, zina etməyi, pis işlər görməyi və zülm etməyi isə qadağan edir. Allah sizə, bəlkə düşünüb ibrət alasınız deyə, belə öyüd-nəsihət verir.” Ədalətli olmaq, yaxşılıq etmək, qohum-əqrəbanın əlindən tutmaq insanın yaxşı sifətlərindən, zina etmək, pis işlər görmək və zülm etmək isə pis sifətlərdən olduğu üçün ilk üç sifəti vacib, sonrakı üç sifəti isə qadağan edilmişdir. Həmçinin, Allah taala insanı, onun gücü çatmayan işlərlə mükəlləf (vəzifəli) etməməsi barədə buyurur: “Allah taala heç kəsi gücü çatmayan işi görməyə vadar etməz.” 3-Cəzalandırma məqamında ədalət: Allah taala heç vaxt mükafatlandırmaq və ya cəza vermək baxımından mö`minlə kafirə, əməli salehlə günahkara bir səviyyədə baxmaz. O, hər bir insana, onun bacarıq və ləyaqətinə görə mükafat və ya cəza verir. Beləliklə, peyğəmbərlərin vasitəsilə insanlara, vəzifələrini çatdırmayınca, höccəti onlara tamamlamayınca, heç vaxt onları sorğu-suala tutmaz. Qur`ani-kərimdə buyurulur: “Biz, peyğəmbər göndərməmiş, heç vaxt əzab vermərik.” Başqa bir ayədə buyurulur: “Biz qiyamət günü üçün ədalət tərəzisi qurarıq və heç kəsə əsla zülm edilməz.” *** Allah insanı hədəfsiz, boş yerə yaratmamışdır. Onun yaranmasında əsas hədəf, ibadət və bəndəçilik nəticəsində hasil olan insani kamallara çatmaqdan ibarətdir. Əgər insanın bir hədəfə çatması, Allah tərəfindən göstəriş verilən müqəddimələrə əməl etməklə şərtlənsə, Allah taala mütləq həmin müqəddimələri göndərər. Əks təqdirdə insanın yaradılışı hədəfsiz olar. Məhz buna görə də Allah insanları hidayət etmək üçün peyğəmbərlər göndərmiş və Özünün mö`cüzə və bəyanatlarını onların ixiyarında qoymuşdur. Həmçinin insanları ibadət-itaətə rəğbətləndirmək və günahdan çəkindirmək üçün mükafat və cəza və`dəsi vermişdir. Bu deyilənlərin hamısı ədliyyə məzhəbində bir çox e`tiqadi məsələlərin əsası və eləcə də əqlin yaxşını və pisi dərk etməkdə səlahiyyətli olması qaydasının təfərrüatından hesab olunan “lütf və kərəm qaydası”-nın xülasəsi idi.